Antibiyotiğe dirençli bakterilerin tedavisi giderek zorlaştıkça enfeksiyonlardan daha fazla sayıda ölüm riskiyle karşı karşıya kalıyoruz.

Antibiyotiğe dirençli bakterilerin tedavisi giderek zorlaştıkça enfeksiyonlardan daha fazla sayıda ölüm riskiyle karşı karşıya kalıyoruz.

Halihazırda insanlarda ve hayvanlarda çeşitli nedenlerle antibiyotik kullanıyoruz. Antibiyotikler hastalık süresini ve enfeksiyondan ölüm olasılığını azaltır. Ayrıca ameliyat geçiren hastalar ve bağışıklık sistemi zayıf olanlar gibi yüksek risk altında olan kişilerde enfeksiyonları da önlerler.

♦ Antibiyotik sonrası dünya nasıl olurdu?

Antibiyotiklerin yükselişi ve düşüşü

Bu günlerde, bir enfeksiyonu önlemek için bir antibiyotik kürüne erişebilmeyi pek düşünmüyoruz. Ancak durum her zaman böyle değildi; antibiyotikler bir yüzyıldan daha kısa bir süredir mevcuttu.

Bundan önce hastalar, daha ciddi hale gelen nispeten önemsiz enfeksiyonlardan ölüyordu. Kalp kapakçıklarını ilgilendiren bazı ciddi enfeksiyonlar  kaçınılmaz olarak  ölümcül oldu.

Tüberküloz gibi diğer ciddi enfeksiyonlar  her zaman ölümcül değildi. En şiddetli formlardan dolayı insanların yarısına yakını   bir yıl içinde öldü, ancak bazı insanlar tedavi olmaksızın iyileşti ve geri kalanında uzun yıllar boyunca vücudu yavaş yavaş yiyip bitiren devam eden kronik enfeksiyon vardı.

Antibiyotiği kullandıktan sonra bu enfeksiyonların sonuçları çok daha iyi oldu.

♦ Antibiyotiklerden önceki yaşam (ve ölüm)

Muhtemelen Alexander Fleming’in , 1928’de uzun bir hafta sonu boyunca mantar sporları bakterilerin kaldığı bir tabağa düştüğünde tesadüfen penisilini keşfettiğini duymuşsunuzdur  .

Ancak   penisilin alan ilk hasta, tedavinin etkisine dair öğretici bir örnekti. 1941’de Memur Albert Alexander’ın yüzünde enfeksiyon kapmış bir çizik vardı.

Hastaneye kaldırıldı ancak çeşitli tedavilere rağmen enfeksiyon başını da kapsayacak şekilde ilerledi. Bu, gözlerinden birinin çıkarılmasını gerektiriyordu.

Sör Alexander Fleming.
Alexander Fleming 1928’de penisilini ortaya çıkardı. ( Wikimedia Commons )
 

O zamanlar Oxford’da çalışan Avustralyalı farmakolog Howard Florey, penisilinin insanlarda toksik olabileceğinden endişeliydi. Bu nedenle, bu yeni ilacı çaresiz durumdaki bir hastaya vermenin etik olduğunu düşünüyordu.

Memur Alexander’a mevcut dozda penisilin verildi. İlk günden itibaren durumu düzelmeye başladı.

Ama o zamanlar penisilin üretmek zordu. Sınırlı arzı genişletmenin bir yolu, hastanın idrarıyla atılan penisilini “geri dönüştürmek”ti. Buna rağmen İskender’in tedavisinin beşinci gününde malzemeler tükendi.

Daha fazla tedavi yapılmazsa enfeksiyon yeniden yayılmaya başladı. Memur Alexander sonunda bir ay sonra öldü.

Artık antibiyotiklerin potansiyel olarak tükendiği bir dünyayla karşı karşıyayız; bunların üretiminin zorluğundan değil, etkinliğini yitirmesinden dolayı.

♦ Antibiyotikleri ne için kullanıyoruz?

Halihazırda insanlarda ve hayvanlarda çeşitli nedenlerle antibiyotik kullanıyoruz. Antibiyotikler hastalık süresini ve enfeksiyondan ölüm olasılığını azaltır. Ayrıca ameliyat geçiren hastalar ve bağışıklık sistemi zayıf olanlar gibi yüksek risk altında olan kişilerde enfeksiyonları da önlerler.

Ancak antibiyotikler her zaman uygun şekilde kullanılmaz. Çalışmalar  sürekli olarak bir veya iki dozun ameliyat sonrası enfeksiyonları yeterince önleyeceğini gösteriyor, ancak antibiyotiklere  sıklıkla  gereksiz yere birkaç gün devam ediliyor. Ve bazen yanlış türde antibiyotik kullanırız.

Anketler  hastanelerde antimikrobiyal kullanımının yüzde 22’sinin uygunsuz olduğunu ortaya çıkardı.

Antibiyotik tabletlerin kabarcıklı paketleri
Antibiyotikler gereğinden uzun süre kullanılıyor ve bazen yanlış türde kullanılıyor. ( Flickr: Küresel Panorama )
 

Bazı durumlarda bu anlaşılabilir bir durumdur. Vücudun farklı bölgelerindeki enfeksiyonlar genellikle farklı bakteri türlerinden kaynaklanır. Teşhis kesin olmadığında,   daha fazla bilgi elde edilene kadar tüm olası enfeksiyonlara karşı aktif tedavilere sahip olduğumuzdan emin olmak için geniş spektrumlu antibiyotikler vererek sıklıkla tedbirli davranırız .

Diğer durumlarda, bir dereceye kadar atalet vardır. Hasta iyileşiyorsa doktorlar daha uygun bir seçeneğe geçmek yerine aynı tedaviye devam etme eğilimindedir.

Genel pratikte tanısal belirsizlik ve terapötik atalet sorunu sıklıkla büyütülmektedir. Antibiyotiğe başladıktan sonra iyileşen hastalar genellikle test gerektirmez veya inceleme için geri gelmez; dolayısıyla antibiyotiğin gerçekten gerekli olup olmadığını bilmenin kolay bir yolu yoktur.

Hastalar “her hastalık için bir hap” bekliyorsa antibiyotik reçetesi yine daha karmaşık olabilir   . Doktorlar genellikle antibiyotiklerin işe yaramadığı durumlarda (örneğin viral enfeksiyonlarda) hastaları eğitme konusunda iyi olsalar da, doğrulayıcı testler olmadan hem doktorların hem de hastaların kafasında her zaman kalıcı bir şüphe olabilir. Ya da bazen hasta reçete bulmak için başka bir yere gider.

Diğer enfeksiyonlarda, tedaviler yeterince uzun süre verilmediğinde direnç gelişebilir. Bu özellikle   yavaş büyüyen bir bakterinin neden olduğu ve iyileşmesi için özellikle uzun süreli antibiyotik gerektiren tüberküloz için geçerlidir .

İnsanlarda olduğu gibi hayvanlarda da enfeksiyonların önlenmesi ve tedavisinde antibiyotikler kullanılmaktadır. Bununla birlikte, büyümeyi teşvik etmek için bir miktar antibiyotik kullanılmaktadır. Avustralya’da,   büyüme teşvikinin aşamalı olarak kaldırılmasına rağmen, 2005 ile 2010 yılları arasında hayvanlarda antibiyotiklerin tahminen yüzde 60’ı kullanıldı.

♦ Aşırı kullanım neden bir sorundur?

Bakteriler, doğal seçilim yoluyla antibiyotiklerin etkisine karşı dirençli hale gelir; antibiyotiklere maruz kaldıklarında hayatta kalanlar, bunların etkilerinden kaçma mekanizmasına sahip olan türlerdir.

Örneğin,  tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarını önlemek için bazen antibiyotikler verilir  , ancak sonuç olarak gelişen herhangi bir enfeksiyon  genellikle  dirençli bakterilerden kaynaklanır.

Yaygın olarak kullanılan birinci basamak antibiyotiklere karşı direnç oluştuğunda, diğer etkili tedavileri bulmak için genellikle torbanın daha derinlerine inmemiz gerekir.

Bu son seçenek antibiyotiklerden bazıları,   ciddi yan etkileri olduğu veya tablet olarak rahatlıkla verilemediği için değiştirilen antibiyotiklerdir.

Bazı bakteriler için yeni ilaçlar geliştirildi, ancak çoğu   eski ilaçlardan çok daha pahalı .

♦ Antibiyotikleri değerli bir kaynak olarak ele almak

Antibiyotiklerin değerli bir kaynak olduğu kavramı   , antibiyotiklerin sorumlu kullanımını teşvik eden programlarla birlikte “antimikrobiyal yönetim” kavramına yol açmıştır. İklim değişikliğini ve çevresel bozulmayı önlemek için çevre yönetimine benzer bir kavramdır.

Antibiyotikler, bir hastanın tedavisinin antibiyotiğe dirençli bakterilerin bulaşması yoluyla diğer hastaların sonuçlarını potansiyel olarak etkileyebildiği nadir bir ilaç sınıfıdır. Bu nedenle, iklim değişikliğiyle mücadele çabaları gibi, antibiyotik yönetimi de bireysel eylemlerin daha geniş topluluğa fayda sağlayacak şekilde değiştirilmesine dayanır.

Üç eczacı tezgahın arkasında sıraya girerek senaryoları hazırlıyor, etiket basıyor ve ilaçları yazıyor.
 
Antimikrobiyal yönetim, bireylerin daha iyiye yönelik kararlar almasına dayanır. ( Tedarik edilen: Avustralya Eczacılar Birliği  )

İklim değişikliği gibi antibiyotik direnci de daha geniş bir bağlamda bakıldığında karmaşık bir sorundur.  Araştırmalar direnişi , elektrik ve kamu hizmetlerinin mevcudiyeti de dahil olmak üzere yolsuzluk ve altyapı gibi hükümetlerin değer ve öncelikleriyle ilişkilendirdi  . Bu, temizlik ve sağlık hizmetlerine yönelik kamu harcamaları gibi daha geniş “nedenlerin nedenleri”nin bulunduğunu vurgulamaktadır.

Diğer  çalışmalar  bireylerin reçete yazma davranışı üzerindeki daha geniş sosyal ve kurumsal etkiler kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Tüm insan davranışları gibi, antibiyotik reçetesi yazmak da karmaşıktır ve doktorların reçete yazmanın “normal” olduğunu düşündüğü şey, asistan personelin kıdemli doktorlara meydan okuyabileceğini düşünüp düşünmediği ve hatta siyasi görüşleri gibi faktörler önemli  olabilir  .

 Yeni antibiyotiklerin geliştirilmesine yönelik ekonomik modelde de sorunlar var  . Yeni bir antibiyotiğin kullanımı ilk kez onaylandığında, reçeteyi yazanların ilk tepkisi, ister etkinliğini koruduğundan emin olmak için ister genellikle çok pahalı olduğu için onu kullanmamak olacaktır.

 Ancak bu , özellikle ilaç araştırma ve geliştirme bütçelerinin, hastaların birkaç gün yerine yıllarca süren rahatsızlıkları için ilaç geliştirmeye kolayca yönlendirilebildiği göz önüne alındığında, yeni antibiyotiklerin geliştirilmesini gerçekten teşvik etmiyor  .

♦ Yavaş ilerleyen direniş salgını

–   Eski İngiltere Başbakanı David Cameron:

“Harekete geçmezsek, antibiyotiklerin artık işe yaramayacağı ve tıbbın karanlık çağlarına geri döneceğimiz neredeyse düşünülemez bir senaryoyla karşı karşıya kalacağız.” –  

Antibiyotik direnci zaten bir sorun. Neredeyse tüm bulaşıcı hastalıklar doktorları, esas olarak tedavi edilemeyen enfeksiyonları olan veya uzun süredir unutulmuş son seçenek antibiyotik kaynaklarını bulmak için mücadele etmek zorunda kaldıkları hastalarla ilgili korkunç çağrılarla karşılaştı.

Dünyanın bazı yerlerinde,   antibiyotiğe dirençli bakterilerin neden olduğu enfeksiyon riskinin yüksek  olması nedeniyle, kanserleri tedavi etmenin hâlâ geçerli olup olmadığını  dikkatle değerlendirmek zorunda kalan hastaneler zaten var.

Küresel bir  araştırma  , 2019’da antibiyotiğe dirençli bakterilerin neden olduğu bir enfeksiyon nedeniyle neredeyse 5 milyon ölümün meydana geldiğini tahmin ediyor. Bakteriler dirençli olmasaydı yaklaşık 1,3 milyon oluşmazdı.

Birleşik Krallık’ın 2014  O’Neill raporu  , o zamanki eğilimlere göre, antimikrobiyal dirençten kaynaklanan ölümlerin her yıl 10 milyon ölüme çıkabileceği ve 2050 yılına kadar küresel GSYİH’nın yüzde 2-3,5’ine mal olabileceği öngörüsünde bulundu.

 

♦ Antibiyotik direncini önlemek için yapabileceğimiz çok şey var. Yapabiliriz

  •   Pek çok enfeksiyonun kendiliğinden iyileşeceği ve mutlaka antibiyotiğe ihtiyaç duymayacağı konusunda farkındalığı artırın .

  • Koordineli klinik ve  kamu politikası ve  ulusal  denetimle desteklenen, elimizdeki antibiyotikleri daha uygun şekilde ve mümkün olduğu kadar kısa bir süre için kullanın .

  •  Kontrol politikalarına bilgi sağlamak için dirençli bakterilerden kaynaklanan enfeksiyonları izleyin .

  • Hayvanlarda büyüme teşviki gibi uygunsuz antibiyotik kullanımını azaltın  .

  •  Hastanelerde ve toplumda dirençli organizmaların çapraz bulaşmasını azaltın .

  • Enfeksiyonları temiz su, sanitasyon , hijyen ve  aşılar gibi diğer yollarla önleyin  .

  • Yeni antibiyotikler ve antibiyotiklere alternatifler geliştirmeye devam edin ve sürekli yeni ilaç akışını teşvik etmek için doğru  teşviklerin  mevcut olduğundan emin olun.

♦ BİLİNÇSİZ İLAÇ KULLANIMINI DURDURMAMIZ GEREK!

 

Enfekte bir yara ve boğaz ağrısı gibi yaygın bakteriyel enfeksiyonların ya da tüberküloz gibi hastalıkların artık tedavi edilemediği bir dünya düşünün..

 

Herkesin yemek getirdiği bir aile yemeğine davet edildiğinizi hayal edin. Birisi düzgün pişirilmemiş ve içinde ilaca dirençli türden bakteriler taşıyan bir tavuk getiriyor.

 

Yemeğinizi keyifle yiyorsunuz ve birkaç gün sonra mide rahatsızlığı başlıyor.

 

Kendi kendinize, “O akşam yemeğinde çok fazla yedim” diyorsunuz. Daha önce tamamlamadığınız dozdan kalan birkaç antibiyotiği ağzınıza atıveriyorsunuz.

 

Mideniz düzeliyor ve her şeyi unutuyorsunuz. Fakat iki hafta sonra tekrar kötü hissediyorsunuz. Bir arkadaşınız size bazı antibiyotikler veriyor ama onları da kullanmanıza rağmen durumunuz giderek kötüleşiyor. Sonunda doktora gidince ürosepsis teşhisiyle sizi hastaneye yatırıyorlar. Şimdi durum nihayet çözüme kavuşuyor ama iyileşmeniz ve işe geri dönmeniz haftalar alıyor.

 

Aile yemeğiyle başlayan bir dizi olay sonucu hayatınızın altüst oluyor, kendinizi daha yorgun hissediyorsunuz ve sık sık işten erken çıkmak zorunda kalıyorsunuz. Bunun da ötesinde, sizi hastaneye yatıran ürosepsisin karmaşık enfeksiyonlara neden olduğu bilinen, antibiyotiğe dirençli bir bakteriden kaynaklandığı söyleniyor. Bu sizi endişelendiriyor: Tekrar hasta olacak mısınız? Bir dahaki sefer daha da mı kötü olacak?

 

Bu korkutucu bir senaryo ama AMR olarak da bilinen antimikrobiyal direnç sebebiyle giderek daha sık yaşanıyor.. Avrupa Birliği (AB)/Avrupa Ekonomik Alanı’nda (AEA) antibiyotiğe dirençli bakteriler nedeniyle yılda 670binden fazla enfeksiyon yaşandığı ve bu enfeksiyonların doğrudan bir sonucu olarak yaklaşık 33bin kişinin öldüğü tahmin ediliyor..

 

Küresel ölçekteki rakamlarsa sarsıcı. AMR nedeniyle her yıl en az 700bin hayat kaybedilmekte. Bunun küresel ekonomi üzerinde de yıkıcı etkileri var, eşitsizliği artırıyor ve yoksulluğu derinleştiriyor. Sahiden de Dünya Bankası, bu konuda hiçbir şey yapılmadığı takdirde AMR kaynaklı maliyetlerin sadece bir kez değil, her yıl Kovid-19 kriziyle aynı etkiye sahip olacağını öngörüyor.

 

Enfekte bir yara ve boğaz ağrısı gibi yaygın bakteriyel enfeksiyonların ya da tüberküloz gibi hastalıkların artık tedavi edilemediği bir dünya düşünün. Veya kullanılan antibiyotikler artık etkili olmadığı için sevdiğiniz birinin kanser tedavisinden veya sezaryen ya da kalça protezi gibi rutin bir cerrahi operasyondan sağ çıkıp çıkamayacağını bilmediğinizi hayal edin..

 

Kolektif olarak eyleme geçmezsek, normalde tedavi edilebilen hastalıkların bir kez daha tedavi edilemez hale gelebileceği ve standart prosedürlerin birdenbire uygulanamayacak kadar tehlikeli bir hal alacağı bir gelecek bekleyebiliriz.

 

Antibiyotikleri de içeren antimikrobiyaller, mikroorganizmaların neden olduğu enfeksiyonları tedavi etmek (ve önlemek) için günlük olarak kullanılan hayat kurtarıcı ilaçlardır. Ancak antibiyotikler aşırı ve uygunsuz kullanıldığında yararlı bakterileri de öldürebilir ve zararlı bakterilerin bu ilaçlara karşı direnç geliştirmesine neden olabilir.

 

Uygun olmayan kullanım antibiyotiklerin yanlış dozda, yanlış aralıklarla alınması veya bir tedaviye başladıktan sonra sıkça ara verilmesi durumlarında ortaya çıkar. Ayrıca uygun olmayan kullanım, antibiyotiklerin gereksiz olduğu enfeksiyonlar için kullanılmalarını içerir.

 

Birçok kişi bunun AMR’nin gelişimine nasıl katkıda bulunduğunu anlamadığı veya bilmediği için reçetesiz antibiyotik satışının hâlâ devam ettiğini biliyoruz. Dahası, farklı antibiyotik sınıfları içinde AMR’ye neden olma riski en yüksek olanlar, aynı zamanda en sık satılanlardır.

 

Buna ek olarak da birçok doktorun ya teşhis bilimine yeterli erişimi yok ya da görmezden gelinebilir gibi duran antibiyotik kullanımlarının genel soruna nasıl katkıda bulunduğunu iyi anlayamıyorlar.

 

Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) Doğu Avrupa bölgesindeki antibiyotik kullanımına ilişkin ön verilerinden pandemi sırasında toplam antibiyotik satışının önemli ölçüde arttığını ve bu durumun önümüzdeki kış aylarında daha da kötüleşebileceğini biliyoruz. Bu özellikle endişe verici çünkü antibiyotikler bakterileri tedavi etmek için kullanılıyor, Kovid-19’a neden olan gibi virüsleri değil..

 

Antibiyotikler ayrıca çiftlik hayvanları ve evcil hayvanlardaki hastalıkların önlenmesi ve tedavisi için de kullanılıyor. Antibiyotiğe dirençli bakteriler daha sonra insanlar ve hayvanlar arasındaki doğrudan temasla veya gıda yoluyla yayılabiliyor. Antibiyotik ilaçlar ayrıca çiftliklerde, hastanelerde ve ilaç üretim tesislerinde çevreye boşaltılabiliyor. Tedavi süreçlerinden arta kalan ilaçlar da çöpe atılabiliyor. Bu, antibiyotiklerin doğada günlerce veya haftalarca dolaşmasına neden oluyor..

 

Yaklaşık bir yıl önce gittiğiniz ve (oradan kaptığınız hastalığı hâlâ tam olarak atlatamadığınız) aile yemeği de buna bir örnek. Her şey tavuk çiftliğinde antibiyotiklerin yanlış kullanılmasıyla başladı. İlaca dirençli bakteri taşıyan bir tavuk bu tesisten sizin yemek masanıza geldi. Kötü pişirilmişti. Bunlar ilk tehlike işaretleriydi. Sonrakiyse sizin antibiyotikleri bir değil, iki kez reçetesiz ve düzgün bir süreci takip etmeden yanlış bir şekilde kullanımınız oldu..

 

Antimikrobiyaller dünya genelinde her gün sayısız hayat kurtarıyor. Tıpta olağanüstü ilerleme sağladılar, hastalıkları ve enfeksiyonları önlememize ve tedavi etmemize yardımcı oluyorlar. Ancak antimikrobiyalleri ısrarla kötüye kullanmamız bunu tehlikeye atıyor..

 

Bunun olmaması için hepimiz üzerimize düşeni yapabiliriz. İçinde antibiyotik olmayan gıda ürünleri satın alın. Antibiyotikleri reçetesiz kullanmayın. Antibiyotik kullanımına daha sıkı düzenlemeler getirmesi için yönetime baskı yapın. Çünkü bir gün o antibiyotiklere sizin de ihtiyacınız olabilir.

 

18-24 Kasım Dünya Antimikrobiyal Farkındalık Haftasıdır..

 

Dr. Danilo Lo Fo Wong, Avrupa’da Dünya Sağlık Örgütü’nün antimikrobiyal direnç konusunda kıdemli bölgesel danışmanıdır

 

© The Independent//Danilo Lo Fo Wong //Independent Türkçe için çeviren: Ata Türkoğlu

 

♦ OXFORD ÜNİVERSİTESİ: ANTİBİYOTİK KULLANMAYIN, BAL TÜKETİN

 

Bir kaşık bal piyasadaki tüm antibiyotiklerden daha fazla etkili!

 

Geleneksel olarak, boğaz ağrısı, öksürük ve vücut direncini artırmak için yüzyıllardır kullanılan balın etkisi bilimsel çalışmalarla da ortaya koyuldu..

 

Birleşik Krallık’taki Oxford Üniversitesi tarafından yapılan çalışma, bir kaşık balın piyasada bulunan tüm antibiyotiklerden çok daha fazla faydalı olduğunu ortaya koydu.

 

https://www.cafemedyam.com/2020/08/02/baharatlarin-faydalari/

 

♦ İYİLEŞMEYİ HIZLANDIRIYOR, ÖKSÜRÜĞÜ YÜZDE 50 AZALTIYOR

 

Araştırmacılar, balın etkisine dair yapılan önceki 14 çalışmadan faydalanarak arıların ürettiği doğa mucizesinin üst solunum yolu hastalıklarına (ÜSYE) karşı antibiyotik, antihistamin ve ağrı kesicilerden ortalama olarak yüzde 36 daha fazla etkili olduğunu ortaya koydu.

 

Buna ek olarak, balın iyileşme sürecini kimi durumlarda iki güne düşürdüğünü ve öksürüğü yüzde 50 azalttığı belirtildi.

 

British Medical Journal’da yayımlanan çalışmada:

 

“Bal, kombine semptom skorunda, öksürük sıklığında ve öksürük şiddetinde önemli ölçüde azalma ile ilişkilendirildi.”

 

♦ ANTİBİYOTİK DİRENCİNİ ÖNLEMEYE YARDIMCI

 

Araştırmacılar balın ucuz ve kolay erişilebilir olduğunu ve neredeyse hiçbir yan etkisinin bulunmadığını belirtti.

 

Çalışmanın yazarları ayrıca, üst solunum yolu hastalıkları için bal kullanmanın, aşırı antibiyotik tüketimini azaltabileceğini ve bu durumun da antimikrobiyal direnç krizi (yoğun abtibiyotik kullanımı nedeniyle virüs ve bakterilerin gelişerek ilaçlara direnç göstermesi) sorununu çözebileceğini açıkladı.

 

https://www.cafemedyam.com/2020/08/04/cilt-lekeleri-nasil-gecer/

 

İLGİLİ HABER

 

Independent Türkçe, NTV

Bir Cevap Yazın

Bu site, istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanıyor. Yorum verilerinizin nasıl işlendiği hakkında daha fazla bilgi edinin.

CAFEMEDYAM sitesinden daha fazla şey keşfedin

Okumaya devam etmek ve tüm arşive erişim kazanmak için hemen abone olun.

Okumaya devam et