Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
Belirtileri, Semptomları ve Tedavileri

Odaklanma sorunları, unutkanlık, dürtüsellik ve bitmeyen zihinsel yorgunluk…
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), yalnızca çocukluk dönemini değil yetişkin yaşamını da etkileyebilen nörogelişimsel bir durumdur.

DEHB Nedir?

Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat eksikliği, dürtüsellik ve hiperaktivite belirtileriyle ortaya çıkan nörogelişimsel bir durumdur.
Genellikle çocukluk döneminde fark edilse de, belirtiler ergenlik ve yetişkinlikte de devam edebilir.

DEHB yalnızca “yerinde duramamak” anlamına gelmez. Birçok kişi zamanı yönetmekte zorlanır, sürekli unutkanlık yaşar, görevleri tamamlayamaz veya zihinsel olarak aşırı yüklenmiş hisseder.
Özellikle yetişkinlerde DEHB, ilişkilerden kariyere kadar yaşamın birçok alanını etkileyebilir.

Son yıllarda yapılan araştırmalar, DEHB’nin beynin yürütücü işlevleriyle bağlantılı olduğunu göstermektedir.
Dopamin sistemi, dikkat düzenleme mekanizmaları ve dürtü kontrolü bu süreçte önemli rol oynar.

DEHB Bir Engellilik midir?

DEHB, işlevselliği önemli ölçüde etkileyebilen bir nörogelişimsel durumdur.
Bazı bireylerde eğitim hayatını, iş performansını ve günlük yaşam becerilerini ciddi düzeyde etkileyebilir.

Bu nedenle birçok ülkede DEHB belirli koşullar altında yasal koruma kapsamına alınır ve bireylere eğitim veya iş ortamında düzenlemeler sağlanabilir.

DEHB Ne Kadar Yaygın?

Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğu dünya genelinde çocuklarda en sık görülen nörodavranışsal bozukluklardan biridir.
Araştırmalar okul çağındaki çocukların yaklaşık %4 ila %12’sinin DEHB belirtileri gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Uzmanlar ayrıca yetişkinlerde DEHB tanısının geçmişe göre daha fazla konulduğunu belirtiyor.
Özellikle geçmişte “tembel”, “dalgın” veya “disiplinsiz” olarak etiketlenen birçok yetişkinin aslında teşhis edilmemiş DEHB ile yaşadığı düşünülüyor.

DEHB Erkeklerde Kadınlara Göre Daha mı Yaygın?

Erkek çocuklarında DEHB daha sık teşhis edilse de uzmanlar bunun belirtilerin görünürlüğüyle ilgili olabileceğini düşünüyor.
Erkeklerde hiperaktivite daha belirgin olurken, kız çocuklarında dikkat eksikliği ve içsel huzursuzluk ön planda olabilir.

Bu nedenle birçok kadın yıllarca tanı almadan yaşayabilir ve yetişkinlikte kaygı, özgüven sorunları veya tükenmişlik nedeniyle değerlendirmeye başvurabilir.

DEHB Belirtileri

DEHB Türleri

Farklı Yaş Gruplarında DEHB Belirtileri

Çocuklarda DEHB

Çocuklarda DEHB genellikle okul döneminde fark edilir. Ders sırasında yerinde duramama, dikkat dağınıklığı ve ödevleri tamamlayamama yaygın belirtilerdir.

Ergenlerde DEHB

Ergenlik döneminde akademik sorunlar, dürtüsel davranışlar ve sosyal ilişkilerde zorluklar daha belirgin hale gelebilir.

Yetişkinlerde DEHB

Yetişkinlikte DEHB; zaman yönetimi sorunları, iş değiştirme eğilimi, unutkanlık ve ilişkilerde zorlanma şeklinde görülebilir.

DEHB’ye Ne Sebep Olur?

DEHB’nin tek bir nedeni yoktur. Araştırmalar genetik yatkınlık, beyin yapısındaki farklılıklar ve çevresel faktörlerin birlikte etkili olduğunu göstermektedir.

DEHB’ye Ne Sebep Olur?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) tek bir nedeni bilinmemektedir, ancak uzmanlar bir dizi faktörün gelişimini etkilediğine inanmaktadır. Çalışmalar, DEHB’li kişilerin genellikle benzer beyin farklılıkları ve nörotransmitter dengesizlikleri sergilediğini göstermektedir. Ayrıca, genetik yatkınlıklar DEHB riskini artırmaktadır.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna (DEHB) neden olabilecek faktörler şunlardır:

Yapısal Beyin Farklılıkları

MRI/fMRI çalışmaları, DEHB’li bireylerde atipik beyin yapıları olduğunu göstermektedir. En önemlisi, taramalar genel olarak beyin hacminde, özellikle prefrontal korteks, bazal gangliyonlar, serebellum ve parietal-temporal bölgelerde azalma olduğunu göstermiştir. 

Ek olarak, uzunlamasına yapılan çalışmalar çocukluk döneminde prefrontal kortikal gelişimde gecikmeler olduğunu göstermektedir. Araştırmacılar, etkilenen bu alanların bilişsel işlemleme, çalışma belleği veya motor ve dikkat planlamasında gecikmelere katkıda bulunabileceğini öne sürmektedir. 

Kimyasal Dengesizlikler

Ek araştırmalar, DEHB semptomlarının biyolojik temelleri için çeşitli nedenler ortaya koymuştur; bunlar arasında beynin ödül/motivasyon merkezlerindeki (dopamin yolu) eksiklikler de bulunmaktadır. Beyin nörogörüntüleme çalışmaları, DEHB’de dopamin eksikliklerini veya dopamin yolunda bozulmayı göstermekte olup, bu durum muhtemelen dikkatsizlik ve dürtüsellik gibi temel semptomlara yol açmaktadır. ¹⁰

Genetik Faktörler

Önceki aile araştırmaları, çocukluk ve yetişkinlik dönemindeki DEHB’nin, özellikle birinci derece akrabalar arasında, yüksek oranda kalıtsal olduğunu ortaya koymuştur.  Bununla birlikte, DEHB’nin genetik olup olmadığına dair araştırmalar, ailelerde kalıtsallığı sağlayan belirli genleri belirleyememiştir. DEHB, belirli fiziksel özelliklerle ilişkili değildir, ancak hafif motor gecikmeleri ve nörolojik belirtiler görülebilir.

Çevresel Faktörler

Bazı çevresel faktörler, düşük doğum ağırlığı (üç kilodan az) gibi, DEHB tanısı olasılığını artırabilir. Bununla birlikte, ortalama doğum ağırlığının altında olan çocukların çoğu DEHB geliştirmez. 

Ayrıca araştırmalar, gebelik sırasında kurşun, alkol ve nikotin maruziyeti de dahil olmak üzere çevresel toksinler ile daha sonraki bir DEHB tanısı arasında bağlantılar olduğunu göstermektedir. 

DEHB’ye Ne Sebep Olmaz?

Uzmanlar DEHB’ye neden olan tek bir değişken tanımlayamamış olsalar da, DEHB teşhisiyle ilgili bazı zararlı yanlış anlamaları çürütmüşlerdir. Örneğin, bazı insanlar eskiden çok fazla televizyon izlemenin veya şeker tüketmenin DEHB’ye yol açtığına inanıyordu . Diğerleri ise ebeveynleri çok hoşgörülü veya müsamahakar olmakla suçluyordu.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) gelişimine katkıda bulunmayan faktörler şunlardır:

• TV
• Şiddet içeren video oyunları oynamak
• Gıda katkı maddeleri
• Bazı ebeveynlik stilleri

DEHB için Risk Faktörleri

Risk faktörleri DEHB geliştirme olasılığını artırabilir, ancak bu deneyimleri yaşayan bir kişinin mutlaka DEHB’ye sahip olması gerekmez. Bununla birlikte, araştırmalar düşük doğum ağırlığı, ruh sağlığı bozuklukları öyküsü ve gebelik komplikasyonları gibi bazı önemli olası katkıda bulunan değişkenleri belirlemiştir.

Aşağıda DEHB için olası risk faktörleri yer almaktadır:

• Beyin yaralanmaları
• Düşük doğum ağırlığı
• Erken doğum
• Gebelik sırasında annenin alkol veya tütün kullanımı
• Gebelik veya bebeklik döneminde çevresel toksinlere maruz kalma
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan bir veya daha fazla akrabaya sahip olmak.
• Eş zamanlı olarak başka bir ruh sağlığı sorunu yaşamak

DEHB’nin Komplikasyonları

DEHB’nin spesifik yan etkileri, bireysel faktörlere ve durumun şiddetine bağlı olarak farklılık gösterir. Genel olarak, DEHB işlevselliği birçok yönden bozabilir. DEHB’li kişiler iş veya akademik performansta zorluk çekebilir ve kişilerarası ilişkilerde benzersiz zorluklarla karşılaşabilirler.

Aşağıda DEHB ile yaşamanın olası komplikasyonları yer almaktadır:

• Özgüven eksikliği: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan kişiler, semptomların günlük yaşamlarını nasıl etkilediği konusunda utanma veya mahcubiyet duygusu nedeniyle özgüven eksikliği yaşayabilirler .
• Depresyon: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ile ilişkili zorlukların üstesinden gelmek son derece zor olabilir ve bu durum bazen depresyon ve olumsuz düşünceler riskini artırabilir.
• Uyku sorunları: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan birçok kişi, uykuya dalmada zorluk, gece huzursuzluğu, canlı rüyalar ve uyanmada güçlük gibi uyku sorunları da yaşar.
• İlişki sorunları: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), bu rahatsızlığa sahip kişilerin önemli yıldönümlerini unutması, partnerlerinin ihtiyaçlarını göz ardı etmesi veya verilen sözleri yerine getirmede yetersiz kalması gibi nedenlerle ilişki sorunlarına yol açabilir.
• Akademik veya iş sorunları: Dikkatsizlik ve dikkat dağınıklığı, işte veya okulda iyi performans gösterme yeteneğini bozarak düşük performansa ve bazen iş kaybına yol açabilir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Teşhisi Nasıl Alınır?

Nitelikli tıp uzmanları, çocuklarda, ergenlerde ve yetişkinlerde dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğunu (DEHB) DSM-5 kriterlerini kullanarak teşhis eder.^¹ Uzman, tipik olarak hastanın semptomlarını, bozukluğun şiddetini, eşlik eden hastalıkları (diğer semptomların varlığı), aile öyküsünü ve psikososyal stres faktörlerini değerlendirir. Pediatrik değerlendirmeler genellikle hasta ve bakım veren görüşmelerini, davranışsal gözlemleri ve okul, tıbbi veya nöropsikolojik test sonuçlarını içerir. Öğretmenlerin söyledikleri bazen DEHB değerlendirmesine yol açan erken ipuçları sağlayabilir .

DEHB tanı kriterleri şunlardır:

• 16 yaşın altındaki çocuklarda altı veya daha fazla belirti görülür.
• 16 yaş üstü gençler ve yetişkinler beş veya daha fazla belirti gösterir.
• Belirtiler en az altı aydır mevcut ve gelişim düzeyine uygun değil.
• Belirtiler ilk olarak 12 yaşından önce ortaya çıktı.
• Belirtiler en az iki ortamda ortaya çıkar.
• Belirtiler günlük yaşamı olumsuz etkiliyor.
• Diğer zihinsel veya fiziksel sağlık sorunları belirtilere neden olmaz.

DEHB için Testler ve Ölçekler

DEHB değerlendirmeleri, çok çeşitli davranışları, semptomları ve ruh sağlığı geçmişini inceleyen kapsamlı değerlendirmelerdir. DEHB sıklıkla diğer ruh sağlığı semptomlarıyla birlikte görüldüğünden, ayırıcı tanıların dışlanması önemlidir.

Aşağıda çocuklarda ve yetişkinlerde DEHB teşhisine yönelik araçlar yer almaktadır:

• Çocuk Davranış Kontrol Listesi (CBCL): Ebeveynler, çocuklarının çeşitli DEHB semptomlarını değerlendirmek için bu değerlendirmeyi tamamlarlar. CBCL, üç puanlı Likert ölçeğinde 113 sorudan oluşmaktadır.
• Conners Değerlendirme Ölçeği: Ebeveynler, bir psikolog veya psikiyatristle yaptıkları ön görüşmenin ardından Conners Değerlendirme Ölçeğini doldururlar .
• Öğretmen Değerlendirme Ölçeği: Bu değerlendirme, DEHB semptomlarının varlığını ve sıklığını ölçmek için Likert ölçeğini kullanır.
• Ebeveyn Değerlendirme Ölçeği-Revize Edilmiş:  Ebeveynler, DEHB semptomlarını değerlendiren 80 sorudan oluşan bu ölçekleri doldururlar.
• Ergen Öz Bildirim Ölçeği: Ergenler sıklıkla Likert ölçeği kullanılarak derecelendirilen 18 sorudan oluşan bu testleri doldururlar.
• Vanderbilt Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Değerlendirme Ölçekleri (VADRS): Altı ila 12 yaş arası çocukların ebeveynleri, 55 soruyu ‘asla, bazen, sık sık ve çok sık’ seçenekleriyle yanıtlayarak VADRS’yi tamamlarlar.
• Ebeveyn Değerlendirme Ölçeği: Bu test, çocuğun sosyal, davranışsal ve duygusal işlevselliğini değerlendirir. Ebeveynler de bu sınava cevap verir.
• Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Değerlendirme Ölçeği-IV (ADHD-RS-IV): Yetişkinler bu teste bağımsız olarak cevap verirler.

DEHB Tedavi Seçenekleri

DEHB tamamen ortadan kaldırılabilen bir durum olmasa da doğru tedavi ve destekle semptomlar büyük ölçüde yönetilebilir.

DEHB’nin Olumlu Yönleri Var mı?

Evet. DEHB yalnızca zorluklardan ibaret değildir.
Birçok kişi yaratıcılık, hızlı düşünme ve yüksek enerji gibi özelliklerini güçlü yönlere dönüştürebilir.

• ✔ Yaratıcılık
• ✔ Yenilikçi düşünme
• ✔ Güçlü problem çözme becerileri
• ✔ Yüksek enerji
• ✔ Spontane düşünce yapısı
• ✔ Güçlü empati

DEHB ile Başarılı ve Dengeli Bir Yaşam Mümkün

DEHB hayatınızı zorlaştırabilir ancak doğru destek, terapi, ilaç yönetimi ve yaşam düzenlemeleriyle güçlü yönlerinizi keşfedebilir ve daha dengeli bir yaşam kurabilirsiniz.

DEHB Yönetilebilir Bir Durumdur

Günümüzde DEHB için bilişsel davranışçı terapi (BDT), farkındalık çalışmaları,
ebeveyn koçluğu, yaşam tarzı düzenlemeleri ve ilaç tedavileri dahil olmak üzere
çok sayıda bilimsel destekli yaklaşım bulunmaktadır.

Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB): Belirtileri, Türleri ve Tedavileri

DEHB nedir? Çocuklarda ve yetişkinlerde DEHB belirtileri, nedenleri, tedavi yöntemleri ve terapi seçeneklerini uzman bilgilerle keşfedin.

DEHB, dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğu, yetişkin DEHB, DEHB belirtileri, DEHB tedavisi

/dehb-belirtileri-ve-tedavisi

Dahili Link Önerileri

• Anksiyete Belirtileri
• Uykusuzluk ve Ruh Sağlığı
• Stres Yönetimi
• Terapiye İhtiyacım Var mı?

DoFollow Harici Kaynaklar

• CDC
• National Institute of Mental Health
• Dünya Sağlık Örgütü