GÜNDEM

UNESCO DÜNYA KÜLTÜR MİRASI LİSTESİ’NDE YER ALAN ‘YEREBATAN SARNICI”NIN DÜNÜ BUGÜNÜ

“Dogonlara göre, bölgenin ilk mitsel sakinleri, yeraltında kaybolmuş olan negrillolardır. Yorulmak bilmez demirciler olan bu kişilerin çekiç sesleri hâlâ duyulabilmektedir.”

🌐 YEREBATAN SARNICI’NIN DÖRT YIL SÜREN RESTORASYONU SONA ERDİ..!

UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi’nde yer alan tarihi yapıyı gezip izlenimlerimizi kaleme aldık ..

UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi’nde yer alan Yerebatan Sarnıcı, dört yıl süren restorasyonun ardından açıldı.

– MS 542 yılında Bizans İmparatoru Jüstinyen tarafından yaptırılan ve dünyanın en eski su sarnıcı olan Yerebatan, ziyaretçilerini ağırlıyor..

🌐 Sarnıcın son halini gezdim, eski ve yeni halini karşılaştırdım..!

İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Miras ekiplerince uygulanan restorasyon çalışmalarının ardından sarnıca ilgi büyük.. Yeniden açıldığı günden bu yana yeri değişen giriş kapısının önünde uzun kuyruklar oluşuyor..

Ben de sarnıcı bir akşamüstü ziyaret ettim. Yoğunluğun nispeten azalacağını düşünmeme rağmen kapıdaki çok sayıda yerli ve yabancı turist içeriye girebilmek için sabırsızlanıyordu ve sarnıç bölgesi çok kalabalıktı..

Sarnıcı en son 2019 yılının Ocak ayında ziyaret etmiştim. O zaman sadece en çok ilgi gören Medusa’nın olduğu alanı gezebiliyordunuz. Sarnıcın içindeki restorasyon çalışmalarından dolayı sarnıçtaki su da çekilmişti.. İçerideki pek çok sütun da bez perdelerle örtülmüştü..

🌐 ‘BETON YOL KALKTI’..!

Restorasyon sırasındaki görüntülerin ardından sarnıcın yeni halinden etkilenmemek mümkün değil.. Sarnıca girer girmez atmosferine kapılıyorsunuz.. Merdivenlerden inerken sarnıcın dokusu sizi içine çekiyor..

– İlk olarak gözünüze yerden iki metre yükseklikteki beton yürüyüş yolunun kaldırılmış olması çarpıyor. Onların yerini daha alçak ve yukarıdan bakınca suyun görülebildiği çelik yürüyüş yolu platformu almış..

🌐 ‘SUYA PARA ATIYORLAR’..!

Platformda yürürken sarnıçta geçici olarak bulunan ve tartışmaların odağına oturan “Daha Derine” sergisini de görmek mümkün..

Sergiyi gezerken zamanın ruhuyla sarnıcın atmosferi birleşiyor..

– Sarnıçta aydınlatma tasarımı ise eski haline göre daha iyi ancak sarnıcı gezerken belirli zamanlarda ışıklar sönüyor.. Benim gittiğim saatlerde sarnıç çok kalabalıktı, ışıkların sönmesi yürüyüş yollarında ilerlerken ara ara kaosa neden oldu..

– Sarnıcın en çok ilgi gören noktası ise Medusa’nın olduğu kısım. Yerli ve yabancı turistler burada daha uzun durarak adeta tarihin derinliklerine yolculuğa çıkıyor ve dilek dileyerek suya para atıyor..

🌐 ‘FOTOĞRAF ÇEKTİRME ALANLARI KALDIRILMIŞ’..!

– Sarnıçta ilgi gören başka bir nokta ise saat başı yayınlanan ve sarnıcın hikayesini anlatan ışık ve video gösterisi.. Sarnıç çok kalabalık olduğunda 5 ya da 10 dakika önce gidip uygun bir yerde beklemek gerekiyor yoksa izlenmesi pek mümkün değil..

Sarnıçtan çıkarken, önceden Osmanlı kıyafetleriyle turistlerin fotoğraf çektirdiği alanların kaldırıldığı görülüyor. Bu da sarnıcın ruhunu koruyan bir ayrıntı olmuş..

Duvar// Hazal Ocak

İLGİLİ HABER
🌐 YEREBATAN SARNICI’NDA NELER YAPILDI..!?
🌐 Yerebatan Sarnıcı Müzesi, uzun bir restorasyon sürecinin ardından açıldı. Peki sarnıçta neler yapıldı, neler değişti..!?

İmparatorluklar başkenti İstanbul’un binlerce yıllık çok katmanlı tarihinden bugünlere ulaşan en önemli izlerden biri olan Yerebatan Sarnıcı Müzesi, İBB Miras ekipleri tarafından uygulanan restorasyonun ardından açıldı.. 

🌐 GERGİ SİSTEMİ OLUŞTURULDU..!

Sarnıç, büyük İstanbul depremi göz önüne alındığında statik olarak ciddi risk altında..

– Onaylı proje doğrultusunda mevcut gergi demirlerini söküp paslanmaz çelik ve ince kesitli modern bir gergi sistemi oluşturdu..

 

– Yapı, geri alınabilir şekilde uygulanan güçlendirmeyle, beklenen İstanbul depremine karşı dayanıklı hale getirildi..

🌐 ÖRÜMCEK AĞI GİBİ BİRBİRİNE BAGLANDI..!

– Ciddi bir yıkılma tehdidi altında olan sarnıcın ayakta durmasını sağlayan tüm mermer sütunlar, yeni gergi sistemiyle birbirine bağlandı..

336 sütunun, adeta bir ‘örümcek ağı gibi’ birbirlerine bağlanmasıyla tarihi sarnıç güçlendirildi..

– Yerebatan Sarnıcı üzerindeki 2 metre yüksekliğindeki mevcut betonarme yürüyüş yolu da kaldırılarak yerine modüler çelik malzemeden oluşan daha hafif bir yürüyüş yolu platformu hazırlandı..

🌐 GEZİNTİ SEVİYESİ 30 SANTİMETREYE DÜŞTÜ..!

– Yürüyüş platformlarının derinliği de değişti.? Daha önce 1,5 metre yükseklikle olan gezinti seviyesi, 30 santimetreye kadar düşürüldü..

🌐 700 KAMYON BETON ÇIKARILDI..!

– Sarnıçtan toplam 700 kamyon beton çıkarıldı. Sarnıcın tabanından da yine kamyonlar dolusu çamur ve balçık uzaklaştırıldı..

– Sarnıcın zemininden 50 santim yüksekliğe ulaşan çimentolu geç dönem döşemeleri temizlendi.. 1440 metreküp çimentolu harç da sarnıçtan uzaklaştırıldı..

🌐 SERGİDE PAYLAŞILACAK KALINTILAR BULUNDU..!

– Zeminde yürütülen restorasyon çalışmalarında, o dönemki taş işçilerinin kayıtlarının yazılı olduğu kalıntılar da bulundu. İBB Miras ekiplerince korumaya alınan bu taşlar, daha sonra bir sergi ile İstanbullularla paylaşılacak..

– Sarnıçta kültür sanat etkinlikleriyle entegre olabilecek bir aydınlatma tasarımı uygulandı..

🌐 DİNLETİLERE EV SAHİPLİĞİ YAPACAK..!

– Sarnıcın yeni halinde geçici sergiler, çağdaş sanat gösterileri, kültür sanat etkinlikleri ve dinletilere ev sahipliği yapacak..

🌐 YERALTINDAN DAHA DERİNE GİDİN, GELECEĞİ GÖRECEKSİNİZ..!

Küratör Mahir Polat’ın dört yıllık restorasyona tabi kılınan dünya kültür mirası Yerebatan Sarnıcı Müzesi’nde düzenlediği ‘Daha Derine’ sergisi, İBB’ye bağlı Kültür A.Ş. tarafından işletilen mekândaki restorasyonda keşfedilen yeni kanalı da kapsıyor..

– Sergi, güncel sanatı, tarih ve mitolojinin anlatılarının kucağına bırakıyor…

UNESCO Dünya Kültür Mirası Tarihi Listesi’nde bulunan ‘Yerebatan Sarayı’, basın ve kültür-sanat camiasına özel bir açılışla gündemi belirledi..

Etkinliğe akademi, sanat ve basın dünyasından yaklaşık 100 kişiyi aşkın bir davetli listesi katılırken, tarihi sarnıca dahil edilen güncel sanat ürünleri, yarattıkları gizemli etki ve mesajlarıyla ayrıca öne çıktı..

Sarnıçta, yapı tarihi ve İstanbul’un su ihtiyacının hikâyesine yanıt veren metinler ve tarihi kadrajlar da ayrıca göz doldurdu.. 

– Atelye70’in mimari projesi, Studioillumina’nın aydınlatma tasarımı ve Fika’dan Burak Şuşut’un grafik tasarım yorumu ile haftanın her günü 09.00-19.00 saatleri arasında ücretli gezilebilen sarnıçta düzenlenen sergi, ‘Daha Derine’ adını taşıyor..

Küratörlüğünü Mahir Polat’ın yaptığı serginin danışmanlığını ise Zeynep Çulha ile Derya Yücel üstlendi..

Küratör Polat, sergiye ilişkin olarak hazırlanan özel metinde, yazar Mircea Eliade’nin ‘Demirciler ve Simyacılar’ isimli kitabına göndermede bulunarak, özetle şu ifadelerde bulundu..

  • Küratör Polat:

 “Dogonlara göre, bölgenin ilk mitsel sakinleri, yeraltında kaybolmuş olan negrillolardır. Yorulmak bilmez demirciler olan bu kişilerin çekiç sesleri hâlâ duyulabilmektedir.”

Sarnıcın kuzeybatı köşesindeki iki sütunun altında kaide olarak kullanılan iki Medusa Başı, Roma Dönemi heykel sanatının şaheserlerinden sayılıyor. Sarnıcı ziyaret eden insanların en çok ilgisini çeken Medusa başlarının hangi yapılardan alınıp saraya getirildiği bilinmiyor..

Araştırmacılar, bu unsurların genellikle sarnıcın inşası sırasında salt sütun kaidesi olarak kullanılması amacıyla getirildiğini düşünüyor. Bu görüşe rağmen, Medusa başı hakkında birtakım efsaneler yine de oluşmuş bulunuyor..

– Bir efsaneye göre Medusa, Yunan mitolojisinde yeraltı dünyasının dişi canavarı olan üç Gorgona’dan biri…

Bu üç kız kardeşten yılan başlı Medusa, kendisine bakanları taşa çevirme gücüne sahip olarak varsayılıyor..

– Bir diğer görüşe göre ise o dönemde büyük yapılar ve özel yerleri korumak için Gorgona resim ve heykelleri kullanılırdı. Sarnıca Medusa başının konulması da buna dayanıyor..

– Başka bir rivayete göre de Medusa, siyah gözleri, uzun saçları ve güzel vücudu ile övünen bir kız olarak tanınıyor..

✅ Medusa, Zeus’un oğlu Perseus’u seviyor. Bu arada Athena da Perseus’u seviyor ve Medusa’yı kıskanıyor. Bu yüzden Athena, Medusa’nın saçlarını yılana çeviriyor. Artık Medusa’nın baktığı herkes taşa dönüşüyor. Daha sonra Perseus, Medusa’nın başını kesiyor ve onun bu gücünden yararlanarak pek çok düşmanını yeniyor..

Buna dayanarak Medusa Başı, Bizans’ta kılıç kabzalarına işlenmiş ve sütun kaidelerine (bakanların taş kesilmemesi için) ters olarak yerleştirilmiş bulunuyor..

– Bir başka rivayete göre de Medusa, yana bakıp bu defa kendisini taşa çeviriyor. Bu yüzden buradaki heykeli yapan heykeltıraş, ışığın yansıma açılarına göre Medusa’yı üç ayrı konumda yapmış bulunuyor..

Küratör Mahir Polat’ın, ‘Daha Derine’ isimli sergide izleyiciyle paylaştığı bir diğer düşünce de şöyle kayda geçiyor..

  • Küratör Mahir Polat:

 “Yerebatan yer üstüne aittir. O ölmemiş, bir ömrün sınırını çoktan aşıp, 1500 yaşına dayanmıştır. Yerin altına inip, oradan ölümsüzlüğü almış bir kahraman, ömrünü kendi zamanının ötesine taşımış bir efsanedir. Onunla buluşmak için geldiniz, yeraltına inmeye hazır mısınız? Aşağıda, kişisel ve toplumsal ruhsallığımız içinde, Yerebatan’ın kalbinde Medusa sizi bekliyor. Biraz daha derinlere inelim, kendimizin ve insanlığın ‘duygusal derinlerine’.”

✅ Belgeseller ve fotoğraf ile tarihsel metinlerle de harmanlanan bir atmosferde gezilebilen sarnıçta izlenen yapıtlar arasında, Berkay Buğdan’ın beton, demir ve nervürlü çelikle ürettiği 2018 tarihli figüratif yapıtı ‘Yeni Sokak’, özellikle değişim, yenilenme ve İstanbul’un uğradığı dönüşümü konu ediniyor..

Buğdan, mevcut materyal ve estetik seçimleriyle, kentte yaşanan yıkım ve oluşum döngüsüne, hem yarattıklarımız hem de kaybettiklerimiz üzerinden değindiğinin altını çiziyor..

– Sergide Buğdan imzalı diğer iki yapıt olan ‘Oba’ ve ‘Nipton’ ise entropi, kaos ve gerçekliği odağına alan bir seriye dair..

Sanatçı, soyut dışavurumcu bu iki yapıtında ufukta kaybolmakta olan şehir kalıntılarını işlenmiş metalin pas ve toza geçiş aşamasındaki yüzeyini kullanarak yorumluyor..

– Sergide, sarnıcı restorasyon projesi esnasında 2022’de yeni keşfedilen 70 cm genişliğinde, 110 cm yüksekliğinde güneydoğu yönüne doğru ilerleyen sekiz metrelik kanal da izlenebiliyor.

Berkay Buğdan, Oba

– Sarnıcın gizemini aydınlatma ve akustiğiyle perçinleyen diğer yapıtlarıyla ise sanatçı Ozan Ünal’ın adı da kayda geçiyor..

2021 tarihli işleriyle Ünal, ‘kaçtığımız rüya evrenlerinin mistik atmosferlerinin gerisinden’ izleyiciye bakıyor..

Yapıtlarını içeren seriyi ilk olarak Kasım 2021’de Galeri Selvin’de ‘Rüya Anıdan Sayılır mı?’ başlığı ile ayrıca bir albümde buluşturan sanatçı, ilgili dizi için:

 “Uyanıklıkla hala uyumak arasındaki sınırsız boşlukta yüzerken tamamen ayıklığa dönmek, ilk görüntünün beyne yollanmasıyla başlayan algı, yerin, günün, hayatın ve kendinin hatırlanması, varlığın bilinci artı hatırlanmalar artı algı toplamı eşittir idrak. İdrak ettiğin gerçekliğin, gördüğün rüyanın karşısındaki sıkıcılığı, üzücülüğü, yetersizliği eşittir hayal kırıklığı.

İşte hikâye burada başlıyor. Gözleri tekrar kapatmak, uykuya dalmaya çalışmak, becerememek, o rüyaya dönememek ve eldeki gerçekliği kabullenmek. Mecburen uyanmak. Artık ‘rüya anıdan sayılır mı?’ bu hayal kırıklığı ile ilgileniyor. Rüyalarla değil rüyayı görenle. Rüya dediğimiz, ne yaparsak yapalım rüya olmaya devam edecek ‘rüya’yı; gerçek dediğimiz, ne yaparsak yapalım gerçek olmaya devam edecek olan ‘gerçek’le değiştirmeye gönüllü kalabalıkla ilgili” ifadelerini kullanmıştı..

– Yerebatan Sarnıcı Müzesi Restorasyonu projesi, Hera Restorasyon tarafından üstlenilirken, İBB Miras adına projeyi Mahir Polat, Oktay Özel, Merve Gedik ve Ayşen Kaya’dan oluşan bir ekip yürütmüş bulunuyor..

Danışmanlığını Prof. Dr. Feridun Çılı, Engin Akyürek ve Füsun Alioğlu’nun yaptıkları İBB Miras restorasyon projesi, 9 bin 800 m2’lik sarnıçta, her biri 9 metrelik 336 sütundan oluşan bir alanda ortaya konulmuş..

Bilindiği gibi, 4.80 metre aralıklarla dikilen bu sütunlar, her biri 28 sütun içeren 12 sıra meydana getiriyor..

  Çoğunluğu daha eski yapılardan toplandığı anlaşılan ve çeşitli mermer cinslerinden yontulmuş sütunların büyük bir kısmı tek parçadan, bir kısmı da iki parçadan oluşuyor..

Bu sütunların başlıkları, yer yer farklı özellikler taşıyor. Bunlardan 98 adedi Corint üslûbu yansıtırken, bir bölümü de Dor üslûbunu içeriyor..

Sarnıçtaki sütunların köşeli veya yivli biçimde olan birkaç tanesi hariç, büyük bir çoğunluğu silindir biçiminde bulunuyor.

Sarnıcın ortasına doğru kuzeydoğu duvarı önünde yer alan sekiz ayrı sütun, 1955-1960 yıllarında yapılan bir inşaat sırasında kırılma tehlikesine maruz kaldığından, bunların her biri kalın bir beton tabaka içine alınarak dondurulmuş ve bu yüzden eski özelliklerini kaybetmiş. Sarnıcın tavan aralığı, kemerler vasıtasıyla sütunlara aktarılmış olarak günümüze ulaşmış..

Sarnıcın tuğladan örülmüş 4.80 metre kalınlığındaki duvarları ve tuğla döşeli zemini, Horasan harcından kalın bir tabakayla sıvanarak su geçirmez hale getirilmiş..

✅ Bizans İmparatorluğu döneminde, bu çevrede geniş bir sahayı kaplayan ve imparatorların ikamet ettiği büyük saray ve bölgedeki diğer sakinlerin su ihtiyacını karşılayan yapı, İstanbul’un Osmanlılar tarafından 1453 yılında fethinden sonra bir müddet daha kullanılmış ve padişahların oturduğu Topkapı Sarayı’nın bahçelerine buradan su verilmiş..

✅ İslami kaidelerin temizlik esasları gereğince, durgun su yerine akar vaziyetteki suyu tercih eden Osmanlılar’ın şehirde kendi su tesislerini kurduktan sonra kullanmadıkları anlaşılan Sarnıç, 16. yüzyılın ortalarına gelinceye kadar Batılılar tarafından fark edilmemiş, nihayet 1544-1550 yıllarında ise, Bizans kalıntılarını araştırmak üzere İstanbul’a gelen Hollandalı gezgin P. Gyllius tarafından yeniden keşfedilerek Batı âlemine tanıtılmıştı..

– P. Gyllius, araştırmalarından birinde, Ayasofya civarında dolaşırken buradaki evlerin zemin katlarında bulunan kuyu benzeri yuvarlak büyük deliklerden ev halkının aşağıya sarkıttıkları kovalarla su çektikleri, hatta balık tuttuklarını öğrendi..

✅ Büyük bir yeraltı sarnıcının üzerinde bulunan ahşap bir binanın duvarlarla çevrili avlusundan, yerin altına inen taş basamaklardan elinde bir meşaleyle sarnıcın içerisine girdi. P. Gyllius, çok zor şartlarda sarnıcı sandalla dolaşarak ölçülerini alıp, sütunlarını tespit etti. Gördüklerini ve edindiği bilgileri seyahatnamesinde yayımlanan Gyllius, birçok seyyahı etkilemişti..

– İBB’ye bağlı Kültür A.Ş. tarafından işletilen Yerebatan Sarnıcı Müzesi, kurulduğundan günümüze kadar çok çeşitli onarımlardan geçti..

Osmanlı İmparatorluğu Dönemi’nde iki defa onarılan sarnıcın ilk onarımı 3. Ahmet zamanında (1723) Mimar Kayserili Mehmet Ağa tarafından yaptırıldı..

İkinci onarım ise Sultan 2. Abdülhamid (1876-1909) zamanında gerçekleştirildi..

Cumhuriyet Dönemi’nde de sarnıç, 1987’de İstanbul Belediyesi tarafından temizlenerek ve bir gezi platformu yapılmak suretiyle ziyarete açıldı..

1994 yılının Mayıs ayında ise tarihi yapı, yeniden büyük bir temizlik ve bakımdan geçmişti. Dünyanın birçok devlet insanına uğrak noktası olan, Hollywood başyapıtlarına ve kitabevlerinin çok okunan kitaplarına ilham verip sahne olan sarnıcın son onarımı 2017 Mart’ında başlamıştı..

✅ Yerebatan Sarnıcı’na giriş ücreti yerli ziyaretçiler için 50 TL, yabancı ziyaretçiler için 190 TL, öğrenci, öğretmen ve askeri personel için 20 TL olarak belirlendi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı olmadığı için girişte Müze Kart kullanılamıyor.. 

Duvar//Evrim Altuğ

İLGİLİ HABER
Click to comment

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

To Top