SAĞLIK

Türk Aşısı TURKOVAC: Bize Turkovac’la ilgili hiçbir şey gelmedi!

.

“Avrupa İlaç Ajansı’ndan Turkovac açıklaması”

Başta AB ve ABD olmak üzere dünyanın büyük kısmında kullanılan 5 aşıya onay veren Avrupa İlaç Ajansı:

“Bize Turkovac’la ilgili hiçbir şey gelmedi” açıklaması yaptı..

EMA’dan onaylanmayan Turkovac, dünyanın bir çok ülkesinde geçersiz..

Türkiye’de de kısa bir süre önce uygulanmaya başlanan fakat henüz hakemli bir dergide araştırma sonuçları yayınlanmadığı için dünya kamuoyunun kafasını karıştıran Turkovac aşısı ile ilgili çok net bir açıklama Avrupa İlaç Ajansı’ndan (EMA) geldi..

  • Avrupa İlaç Ajansı (EMA):

“Turkovac adlı aşının Covid-19’a karşı kullanım amacıyla, Avrupa Birliği’nde kullanım onayı alabilmesi için bize bir başvuru gelmesi gerekiyor. Oysa böyle bir başvuru yok..” 

“TURKOVAC BAŞVURUSUNUN GELMESİNDEN SONRA…”

Başvuru olmaması ve dolayısıyla Avrupa Birliği’nin tepe kuruluşu olan EMA’nın incelemeyi yapamaması Turkovac aşısının da dünyada geçerliliğinin olmayacağı anlamına geliyor..

  • EMA’dan yapılan açıklamada, başvuru gelmesi halinde anında bilgi verileceğini, EMA’nın web sayfasında yayınlanacağı belirtilirken:

 “Turkovac başvurusunun gelmesinden sonra, aşı hakkında yorum yapabiliriz. Son fazdan verileri inceleyerek, bunların doğruluğunu- kullanılabilirliğini daha iyi anlayabiliriz” denildi.

“HİÇBİR AŞAMA BİLDİRİLMEMİŞ”

Avrupa Birliği İlaç Ajansı EMA, ancak Faz 1, 2 ve 3. aşama deneyleri tamamlandıktan sonra aşıları “acil kullanım onayı” için incelemeye alıyor..

Ardından da, aylar süren araştırma başlıyor. EMA onay vermeden, Turkovac aşısı AB üyesi ülkeler, İsviçre, İngiltere, İrlanda, Kanada, ABD ve diğer bir çok ülkede geçerli sayılmıyor..

Yani, bu ülkelere girişte aşı zorunluluğu olduğu için sadece EMA ya da Amerikan İlaç Ajansı’nın onayladığı aşılardan yaptıranlar girebiliyor..

“ONAY VERİLEN VE BEKLEYEN AŞILAR”

EMA, “BioNTech/Pfizer, Novavax, Moderna, AstraZeneca ve Johnson&Johnson aşılarına” acil onay verildiğini duyurdu..

Rus aşısı Sputnik V, Çin aşısı Sinovac, Fransız aşısı Sanofi ve Valneva ile ilgili onay süreci de devam ediyor..

Rus aşısı ve Çin aşısı için aylar önceden başvurulmuştu. Türkiye şimdi başvursa bile, incelemeler ancak 2023’te sonuçlanabilecek..

“Turkovac’a vize çıkmadı!”

Turkovac aşısı olanlar Almanya’ya alınmayacak, hiç aşı olmamış sayılacaklar.. AB’nin tanıdığı aşıları yaptıranlar ülkeye girebilecek..

Almanya, Türkiye vatandaşlarına yönelik vize şartlarını güncelledi..

7Ocak 2022 tarihli güncellemeye göre, “Almanya’da geçerli sayılan aşılardan yaptırmayanlar, hiç aşı olmayanlar; negatif testi olsa bile” ülkeye alınmayacak..

*Tam aşılarını olmayıp da, Almanya’ya girmesinde zorunluluk bulunanlar -duruşma, mahkemede şahitlik gibi- ancak bunu kanıtlarlarsa, karantina şartıyla girebilecek..

Aşılarını yaptırmamış olanlar, vize başvurusunda bulunabilecek ancak vizesi olsa bile Moderna, BioNTech, AstraZeneca ya da Johnson&Johnson aşısı olmamışsa, Almanya’ya alınmayacak..

“İKİ DOZ TURKOVAC YETMİYOR”

Açıklamada bu, “Zorunlu seyahat nedeni yoksa da aşı olmamış kişiler başvurabilir. Ancak ülkeye girişe, tüm dozlar tamamlanınca izin verilecek” diye özetlendi..

*Türk aşısı Turkovac da, Çin aşısı ve Rusaşısı gibi Almanya’da tanınmıyor..

Turkovac yaptıranlar, iki dozunu bu aşıdan tamamlasa bile Almanya’ya alınmayacak.

Türkiye’den seyahat kısıtlamaları sürdüğü için, corona virüsü kurallarına hep uyulması da talep edilirken, aşılarla ilgili RobertKoch Enstitüsü’nün sitesine bakılması önerildi.. Bu sitede, AB’nin tanıdığı dört aşı dışında aşı bulunmuyor..

“ARD: ÇİN AŞISINA BENZİYOR”

Alman ARD televizyonu, Türk aşısı Turkovac’ın henüz bütün test sonuçlarının açıklanmadığını ve şüpheyle yaklaşımlar olduğunu duyurdu..

ARD, Kayseri Üniversitesi’nin etkinliğini yüzde 100 olarak açıklamasına rağmen, aşının etkisinde şüpheler olduğunu duyurdu..

  • ARD:

“Etkinlik olarak Çin aşısına benzeyen bir vektör aşı. Henüz aşılanmamış ve milliyetçilik sloganlarına ihtiyaç duyanlara yapılabilir. Yandaş medya, bu aşıyı Erdoğan’ın sözleriyle övüyor ama bilim adamları çalışmanın üçüncü doz sonuçlarının açıklanmasını talep ediyor..”

“BERLİN’DEN VİZE ŞİRKETİ AÇIKLAMASI”

Türkiye’deki “Alman vize merkezi” gibi, Almanya’da da son dönemde benzer ve gayriresmi “Alman vize şirketleri” açılması da Berlin’in dikkatini çekti..

  • Alman Dışişleri Bakanlığı, bu şirketlere gidilmemesini önerdi.. Açıklamada:

“Tek yetkili, harici hizmet sağlayıcısı iDATA’dır.. Üçüncü şahıs ve şirketlerin Vize Bölümü’ne veya randevu sistemine erişimi yoktur.. İşlem için Vize Bölümü tarafından sadece vize ücreti (en fazla 80 Euro) tahsil edilir.. Ayrıca iDATA, 32,81 EUR (en fazla) tutarında hizmet bedeli alır. Vize başvuru formları, bilgi notları ve randevu kaydı oluşturulması ücretsizdir..” denildi.

“Turkovac’ın Faz-3 sonuçları belli oldu”

Turkovac’ta koronavirüs oranı yüzde 4.55 olarak saptandı..” .

Bilim Kurulu Üyesi Prof. Serhat Ünal, Turkovac Faz-3 sonuçlarına ilişkin bilgi verdi..

Yerli Covid-19 aşısı Turkovac’ın faz çalışmalarının sonuçlarına dair herhangi bir bilgi paylaşılmamasının tartışmaya neden olmasınınh ardından Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Serhat Ünal, yerli aşı Turkovac’ın Faz-3 sonuçlarını açıkladı..

Yapılan açıklamada öne çıkanlar:

*Faz-1 ve Faz-2 çalışmaları yeterli sayıda kişi üzerinde yapılmış, başarılı sonuçlar elde edilmiştir.. Yan etkiler çok önemlidir. Faz-2’de buna çok dikkat edilir.. 10 Şubat-23 Nisan 2021 tarihleri arasında Faz-2 çalışmaları tamamlandı aşı Faz-3’e geçildi..

*Faz-3 çalışmaları gerçek hayatta denenir.. Binin üzerinde bir rakamdan bahsediyoruz. Aşı burada başarılı bulunmuş ise her şey değerlendirildikten sonra günlük hayatta kullanımına izin verilip verilmeyeceği değerlendirilir.. Faz-3’te bir kola aşı verirsiniz, diğerine vermezsiniz..

*Elimde etkinliği ispatlanmış bir aşı var. Bunu kullanıyorum zaten. Kendi geliştirdiğin aşının en az bunun kadar güvenli olduğunu gösterirsen aşıya izin veriliyor.. Belirlenmiş sınırlar dahlinde, karşılaştığınız aşıya karşı en az onun kadar etkilidir arıyoruz.. En az onun kadar başarılı ise ruhsata gidebilir..

“TURKOVAC’TA TAKİP SÜREMİZ 108 GÜNDÜR”

*Kıyas ürünümüz ikisinin de inaktif aşı olması nedeniyle Coronavac’tır.. Bu aşıyla karşılaştırılmasına karar verildi.. Bir tarafta Coronavac değerleri var, diğer tarafta Turkovac değerleri var.. Coronavac’ın geliştirildiği dönem virüsün ana olduğu haldi.. Turkovac döneminde ise delta gibi birçok varyant vardı. Coronavac döneminde aşı yok durumu vardı.. Turkovac döneminde ise birçok aşı imkanı vardı..

*Turkovac’ta takip süremiz 108gündür.. Daha yakından ve uzun süre incelenmiştir.. 4Ağustos’ta 400 gönüllü sayısına ulaştık. 21Ekim’de ara güvenlik analizi yapıldı. Etik kurulu bunu özellikle istedi. Sonlanım noktasına ulaşmasına rağmen 23 Kasım 2021’de çalışmanın destekleyicisi Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı (TÜSEB) bir yazıyla o güne kadar ki sonuçların bildirilmesini istedi.. 22 Aralık 2021’de Turkovac’ın acil kullanım onayı alması kararı çıktı. Biz de yeniden incelememize başladık..

  • Hacettepe Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver :

“Herhangi bir hastalığı olmayan gönüllü grubumuz vardı. Bize başvuranların yarısı Coronavac koluna yarısı ise Turkovac koluna yönlendirildi..

İlk gönüllüyü aldığımızda vaka sayımız 6 in, ilk denemeyi yaptığımızda ise 26 bindi. 4 katından fazla vaka artışı vardı. İnsidans değerleri bu yüzden arttı..

22Haziran ile 27Aralık arasındaki gönüllülerin bulgularını paylaşacağız..”

1182 GÖNÜLLÜ ÜZERİNDE ARAŞTIRMA

*Çalışma kapsamında 1286kişiye bir doz araştırma aşısı uyguladık.. Coronavac ve Turkovac olmak üzere 2444kişiye aşı uyguladık. Protokole uymayanları dışlayınca 1182 gönüllü üzerinde araştırma yaptık.. İstanbul Çam ve Sakura Hastanesi en fazla gönüllüyü sağladı. Ankara Şehir Hastanesi ve Hacettepe ‘de bu hastaneyi izledi.. İlk üç böyle oldu. Analizlerimizi yapmak için Coronavac ve Turkovac gönüllülerimizi ayrı ayrı analiz ettik..

*Toplam takip süremiz 108 gündür.. Primer noktamız 14 günden sonra koronavirüs geçiren hastalardı.. İkinci dozdan sonra 14gün takip süremiz de hesaplandı. Bu da 69 gündü. Coronovac çalışma süresine göre oldukça uzun bir çalışma süremiz olduğunu söyleyebilirim. Etkinlik analizini yaptığımız 1008 kişiden 69 Kovid-19 vakasını saptadık.. Bunların 23tanesi Turkovac kolundaydı. Turkovac’ta koronavirüs oranı yüzde 4.55 olarak saptandı..

“TARTIŞMA YARATTI

Acil kullanım onayı alan Turkovac, yeterli bilimsel çalışmanın yayımlanmamış olması ve verilerin şeffaf olarak açıklanmamış olması nedeniyle eleştiriliyor..

TTB Merkez Konseyi, TURKOVAC aşısı konusunda tereddütlerin olduğu ve aşıyla ilgili faz çalışması verilerinin paylaşılması gerektiğini belirterek, “İktidarın aşı konusunda da şeffaflıktan uzak bu tutumu ne yazık ki insanlarda ‘aşı tereddüdü’ oluşturmaktadır” açıklamasında bulunmuştu..

  • Erdoğan TTB’yi hedef aldığı açıklamasında:

“Yalan dolan hepsi bunlarda. Şimdi bunların bir de Tabipler Birliği var. Ya bunlar ne kadar yalancı ne kadar cambaz ya. Erciyes Üniversitesi, büyük bir kadroyla TURKOVAC aşısını üretiyor, icat ediyor. Adamlar ‘Böyle bir şey yok’ diyor. Siz ne sahtekarsınız, ne yalancısınız ya..”

“Prof. Dr. Mehmet Ceyhan’dan Turkovac yorumu: ‘Bilim dünyası için bir anlam taşımaz”
  • Prof. Dr. Mehmet Ceyhan:

“Hiç yoktan iyidir diyelim ama projenin başında 40 bin 800 vakayla çalışacaklarını açıkladılar. Açıkçası 1182 vaka bilimsel anlamda uluslararası bilim dünyası için bir anlam taşımaz..”

Ceyhan şöyle konuştu: 

“Çalışmaların başında uluslararası ilgili yerlere gönderilen projede vaka hedefi 40 bin 800 olarak açıklandı. Bunun belgesi elimizde. 1182 vakayla Faz3 aşı çalışması olmaz.

Yani bu önveri olarak son derece yetersiz. Ama şu ana kadar bu bilgi de elimizde yoktu. Bunu daha yeni açıklıyorlar. Bazı detaylar da eksik… Turkovac aşısı, acil kullanım onayı sonrası kaç kişiye yapıldı bilmiyorum… Eğer varsa bu verilerin yayınlanması iyi olur. 

Zaten aynı ekip Sinovac çalışması sırasında, 10 bin üzerinde vaka aldıklarında, o bile yetersiz dedik. Dolayısıyla tek başına çıkan sonuçlar yanıltıcıydı. Sinovac yüzde 83 etkin denildi, sonra Şili’de 10 milyon kişinin üzerindeki veri açıklandığında bunun yüzde 60’lar civarında olduğu görüldü. O yüzden 1182 vakalı Faz3 çalışması olmaz.  

Neden Faz3’te bu kadar çok vaka gerekiyor. Nedeni şu: Hastalık zaten çok yüksek oranda belirtisiz seyrediyor. Siz bu kadar belirtisiz seyreden hastalıkta 1182 vakayla bir sonuç söylerseniz… Belirtisiz seyredenler var, gözden kaçanlar var, bunların sonunda ortaya koyacağınız rakam yarın bu vaka sayısı 50 bine ulaştığında ondan farklı çıkma olasılığı çok yüksektir. İstatistiki anlamda… Onun için çok sayıda vaka gerekir. 

Ama hiç yoktan iyidir diyelim ama 1182 vaka bilimsel anlamda uluslararası bilim dünyası için bir anlam taşımaz açıkçası. Şimdiye kadar olmayan bir veriydi. Bu veriyi görmek iyi oldu. 

Keşke acil kullanım onayından önce verilseydi ama bir faz3 çalışması için, vaka sayısı açısından yeterli değil… Zaten dikkat ederseniz 40 bin-50 bin-60 bin vakalarla yapıldı hep diğer aşıların faz3 çalışmaları… 

Sinovac’ın çalışmasını da aynı ekip yürüttü ki birçok ülkede aynı anda yürüdü çalışma… Endonezya’da, Şili’de, Türkiye’de aynı anda yürüdü… Sadece Türkiye’de yapılan 10 binin üzerindeydi… 

Şimdi sadece Türkiye’de yapılmış çok merkezli bir çalışmada, proje palınında 29 merkezin katılacağı yazıyor, 1182 gönüllü sayısı yeterli değil. 

Faz 1 çalışmaları birkaç yüzlük vakayla yapılır. Faz 2 çalışmaları açıklanan sayıdaki vakayla yapılır. Yani bu çalışmanın ölçüsü bir Faz 2 çalışması kadar. Faz 3’ün anlamı şudur. Klinik saha deneyi… Faz3 sahada aşı yapar ve kişilere gerçek ortamda etkinliğini görürsünüz. Onun için de çok sayıda vaka gerekir. 

Zaten etkinlikten daha çok güvenilirlik üzerinde durulmuş. Onun nedeni de şu: Güvenilirlikte varılmak istenen nokta, birinci dozdan sonra söylenebilir. Ama ikinci dozda 108 gün falan takip edildi deniyor. Fakat özellikle bu son varyantlarda hep 3 ay sonra inaktif aşıların etkisinin azalması sözkonusu. O yüzden de inaktif aşılar 108 gün kabaca 3 buçuk aylık bir süre… Bundan sonra bu aşılananlarda aşının etkisi diğer aşılarda olduğu gibi olursa o zaman kaç kişi hastalanacak bu veri yok. 

İkincisi iki ayrı bir çalışmaydı bu… İşte bu primer aşılama iki doz yapılıp değerlendirildi. Bir de daha önce başka aşıyla iki doz aşılanmış kişilerde üçüncü dozda Turkovac aşısı verildi. O başka bir çalışma. Onun sonucu yok henüz. Ama ona da acil kullanım onayı verildi”

“TTB’den Turkovac açıklaması”

“İnsanların daha fazla aşı tereddüdü yaşamaması için çalışma verilerini kamuoyuyla paylaşın”

  • Türk Tabipleri Birliği (TTB):

“Yerli Covid-19 aşısı Turkovac… TTB, aşı çalışmalarına ve buna emek veren tüm bilim insanlarına minnettardır. İktidarın aşı konusunda da şeffaflıktan uzak bu tutumu ne yazık ki insanlarda ‘aşı tereddüdü’ oluşturmaktadır..

Talebimiz çok açık ve nettir..

İnsanların daha fazla aşı tereddüdü yaşamaması için tüm aşı çalışmaları ile ilgili verileri hızla kamuoyuyla paylaşın”..

“TTB AŞI ÇALIŞMALARINI DESTEKLEMEYİ TOPLUMSAL VE BİLİMSEL BİR SORUMLULUK OLARAK GÖRMÜŞTÜR”
  • Türk Tabipleri Birliği (TTB):

“Türk Tabipleri Birliği (TTB), tüm canlılar için aşı çalışmalarının bir değer olarak görmüş ve her zaman desteklemiştir..

TTB bu tutumunu Covid-19 pandemisinde de korumuş; ‘Aşılar Tüm Canlıların Ortak Değeridir’ açıklamasında da bir kez daha vurgulamıştır..

TTB pandemiden çıkışın da tüm canlıların nitelikli, ücretsiz, erişilebilir bir aşı ve hızlı bir aşılama programından geçtiğini de defalarca belirtmiştir. Aşının Covid-19 pandemisindeki mevcut durumda tüm insanlık için en önemli araç olduğunu belirterek aşı çalışmalarını desteklemeyi toplumsal ve bilimsel bir sorumluluk olarak görmüştür..

TTB bu tutumu nedeniyle bilimsellik ve toplum sağlığı gibi kaygıları olmayan aşı karşıtlarının hedefi dahi olmuş; iktidar bu çevrelere sürekli sessiz kalmıştır..”

“BİLİMSEL VERİLERİ TOPLUM ADINA TALEP ETMEMİZ HEKİMLİK GÖREVİMİZDİR”
  • Türk Tabipleri Birliği (TTB):

“TTB aynı bilimsel ve toplumsal sorumluluğu, pandemi sürecinin şeffaf veriler ışığında sağlığın tüm bileşenleriyle yürütülmesi gerektiğini dile getirirken de taşımaktadır..

Tüm uyarılarımız toplum sağlığı içindir. Sağlık Bakanlığı ve toplum da görmüştür ki TTB her uyarısında haklı çıkmaktadır. Çünkü tek referansı bilimdir.. TTB’nin kamuoyu araştırmalarında en güvenilir kurumlar arasında ilk sıralarda yer almasını sağlayan da bu tutumudur..

Covid-19’a karşı olumlu etkisinin bulunmadığı anlaşılan hidroksiklorokin ilacının ısrarla dağıtılmaya devam edilmesine karşı uyarımız bu örneklerden yalnızca bir tanesidir..

Pandemi döneminde de aynı bilimsel hassasiyeti korumamız ve bilimsel verileri toplum adına talep etmemiz hekimlik görevimizdir..

TTB’nin Türkiye’deki aşı çalışmaları için de tutumu çok nettir ve tek önceliği bilimdir..

Aşıları incelememizdeki temel kaynağımızın menşei, üretildiği ülke ve kullanılan teknik değil; Faz 3 ön verilerinin sonuç raporu ve yayımlanmış bilimsel değerlendirmeler olduğunu bundan bir yıl önce Sputnik V aşısı hakkında da belirtmiştik..”

“HIFZISSIHHA ENSTİTÜSÜ NEDEN KAPATILMIŞTIR?”
  • Türk Tabipleri Birliği (TTB):

“Daha önce yapmış olduğumuz açıklamamızı bir kez daha hatırlatmak isteriz: ‘Türkiye’de üretilen bir aşının sadece ülkemizde değil dünyada da pandemiyi kontrol altına alma ihtimali, sevinçle karşılayacağımız bir durumdur..

Ancak bunu yapmak için henüz uluslararası bilimsel hakemli bir dergide yer almayan Faz 3 çalışmalarının bilimsel ortamlarda değerlendirilmesi, ardından fazların sonuçları ve bilimsel verilerinin paylaşılması gerekmektedir.. Tüm bu sürecin ardından Acil Kullanım Onayı alınmalıdır.. 

Yine, ‘TTB’den Refik Saydam Hıfzıssıhha Kurumu’nun Yeniden Açılması Çağrısı’ açıklamamızda da belirttiğimiz üzere, ‘Pandemide yaşadığımız bu zorlukları bir daha yaşamamak için yabancı sermayeye bağımlı olmadan kendi aşımızı kendimiz üretebilmeliyiz.’.

 Ancak açıklamamızda da sorduğumuz soruyu bir kez daha iktidara soruyoruz: Zamanında aşıları üreten ve ürettiği aşıları dünyaya ulaştıran bir ülke iken ve bunda Hıfzıssıhha Enstitüsü’nün rolü de çok büyükken, Hıfzıssıhha Enstitüsü neden kapatılmıştır?”

“İNSANLARIN DAHA FAZLA AŞI TEREDDÜDÜ YAŞAMAMASI İÇİN ÇALIŞMALARLA İLGİLİ VERİLERİ KAMUOYUYLA PAYLAŞIN”
  • Türk Tabipleri Birliği (TTB):

“TTB, aşı çalışmalarına ve buna emek veren tüm bilim insanlarına minnettardır. Ancak iktidarın bu süreçteki tutumu ne yazık ki pandemideki tutumundan farksız ve şeffaflıktan uzaktır. İktidarın aşı konusunda da şeffaflıktan uzak bu tutumu ne yazık ki insanlarda ‘aşı tereddüdü’ oluşturmaktadır..

Talebimiz çok açık ve nettir. İnsanların daha fazla aşı tereddüdü yaşamaması için tüm aşı çalışmaları ile ilgili verileri hızla kamuoyuyla paylaşın. Süreci tüm sağlık örgütleriyle birlikte yürütün; hızlı ve etkin bir aşılama programı oluşturun.”

Cumhuriyet

“TTB Başkanı Fincancı’dan, TTB’yi hedef gösteren Erdoğan’a yanıt: 3. Faz ön verileri dahi yayımlanmamış”
  • TTB Başkanı Şebnem Korur Fincancı:

“Turkovac aşı çalışması 3. Faz ön verileri dahi yayınlanmamış” 

  • Erdoğan:

“Erciyes Üniversitesi, büyük bir kadroyla TURKOVAC aşısını üretiyor, icat ediyor. Adamlar ‘böyle bir şey yok’ diyor. Siz ne sahtekarsınız, ne yalancısınız ya. Madem biliyorsunuz da Tabipler Birliği olarak bugüne kadar bir eseriniz var mı? Yok ama yapana da hep taş koydunuz. Sahtekarlar..”

Fincancı, Erdoğan’a yanıt verdi. Sosyal medya hesabından paylaşım yapan Fincancı, TURKOVAC ile ilgili uluslararası kayıtları da paylaşarak..

  • TTB Başkanı Prof. Dr. Şebnem Korur Fincancı:

“Türkiye’de acil kullanım onayı verilen TURKOVAC aşısı ile ilgili hiçbir bilgi, araştırma veya yarar zarar sonuçları paylaşılmadı. Bilimsel çalışma sonuçlarının paylaşılmaması halinde Turkovac’ı önermeyeceğiz..

Gene @ttborgtr saldırı sezonu açılmış, sorun şu ki Turkovac aşı çalışması 3. Faz ön verileri dahi yayınlanmamış hatta ön verilerin tamamlanma tarihine daha 13 gün, çalışmanın tamamlanmasına 2 yıldan fazla zaman var. Ayrıca @ttborgtr görevleri açık, aşı araştırması alanın uzmanlarının sorumluluğu, Türk Tabipleri Birliği de halk sağlığını koruma sorumluluğu gereği toplumu olası yarar/zarar ile ilgili bilgilendirmeye çalışır..” 

“TTB Genel Sekreteri Bulut’tan Turkovac aşısı hakkında kritik açıklama”
  • Türk Tabipleri Birliği (TTB) Genel Sekreteri Prof. Dr. Vedat Bulut:

“Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun (TİTCK) acil kullanım onayı verdiği Turkovac aşısının Faz-1, Faz-2 ve Faz-3 çalışmalarının olmadığını belirtmeliyim.. Ortada bir aşı yok, aşı olduğu iddia edilen bir solüsyon var!”

Türk Tabipleri Birliği (TTB) Genel Sekreteri Prof. Dr. Vedat Bulut, Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun (TİTCK) acil kullanım onayı verdiği Turkovac aşısıyla ilgili konuştu.. Bulut, Turkovac’ın Faz-1, Faz-2 ve Faz-3 çalışmalarının olmadığını söyledi..

  • Prof. Dr. Vedat Bulut:

“Bunun, bilimsel yayın haline gelmemesi durumunda bilimsel bilgi olarak kabul edilebilmesi mümkün değil. Sağlık Bakanlığı’nın bu konuda oldukça şeffaf davranması gerekiyor ve bu çalışmaların da hızlı bir şekilde bilimsel dergilerde yayınlanması gerekiyor ki bizim uzman kuruluşlarımız, pandemi çalışma grubumuz bu belgeleri inceleyerek Turkovac ile ilgili bir bilgi sunabilsinler. Çünkü ortada bir aşı yok, aşı olduğu iddia edilen bir solüsyon var..”

“GÖNÜLLÜ GRUPLARLA ÇALIŞILMASI GEREKİYOR”
  • Erciyes Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mustafa Çalış:

“Turkovac aşımızın, Erciyes Üniversitesi’nde transgenik fareler üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda aynen Alfa varyantında olduğu gibi Delta varyantında da yüzde 100 koruyucu olduğu tespit edilmiştir”

  • Prof. Dr. Vedat Bulut:

“Fareler üzerinde yapılan çalışmalarla insanlar üzerine yapılan çalışmalar birbirinden farklıdır. İnsanlarda bir aşının etkinliğinin araştırılması için yan etkileri nelerdir, koruyuculuk oranları nelerdir bunların belirlenmesi için sağlıklı gönüllü gruplarda çalışılması gerekiyor..”

“BU AŞININ FAZ-1, FAZ-2, FAZ-3 ÇALIŞMALARI YOKTUR”
  • Prof. Dr. Vedat Bulut:

“Değişik ülkelerde üretilen aşılar için kendi ülkelerinin ruhsat onay kurumlarında acil kullanım onayı verildiği görülmüştür. Bu mevcut durumda TİTCK’nin de Türkiye’de böyle bir yetkisi vardır..

Ancak bu aşının Faz-1, Faz-2 ve Faz-3 çalışmaları yoktur. Faz-1, Faz-2, Faz-3’ten kastımız şudur: Sağlıklı gönüllülerde çalışmaların yürütülmesi gerekiyordu ama bu yapılmadı..

Faz-1 olarak gözüken yayında da özellikle hayvan deneylerinin yapılmış olduğu görülüyor, preklinik çalışma. Ki Erciyes Üniversitesi Rektörü’nün yaptığı transgenik farelerde yapılan çalışmalarda Delta varyantına karşı yüzde 100 koruyucu olduğuyla ilgili açıklama doğruyu yansıtmıyor.. Çünkü fareler üzerinde yapılan çalışmalarla insanlar üzerine yapılan çalışmalar birbirinden farklıdır..

İnsanlarda bir aşının etkinliğinin araştırılması için yan etkileri nelerdir, koruyuculuk oranları nelerdir bunların belirlenmesi için sağlıklı gönüllü gruplarda çalışılması gerekiyor.. Özellikle dünyada dokuz onay almış aşıya baktığımızda 80 bin ile 120 bin gibi büyük ölçeklerdeki kitlelerde verilerini çok merkezli çalışmalarla yayınladıkları görülüyor.. Ancak Turkovac için bu gerçekleşmedi.”

“AŞI OLDUĞU İDDİA EDİLEN BİR SOLÜSYON VAR”

Prof. Dr. Vedat Bulut:

“Bunun, bilimsel yayın haline gelmemesi durumunda bilimsel bilgi olarak kabul edilebilmesi mümkün değil. Sağlık Bakanlığı’nın bu konuda oldukça şeffaf davranması gerekiyor ve bu çalışmaların da hızlı bir şekilde bilimsel dergilerde yayınlanması gerekiyor ki bizim uzman kuruluşlarımız, pandemi çalışma grubumuz bu belgeleri inceleyerek Turkovac ile ilgili bir bilgi sunabilsinler. Çünkü ortada bir aşı yok, aşı olduğu iddia edilen bir solüsyon var..

Bu solüsyonun, bilimsel veriler olmadan TİTCK tarafından hangi koşullarla onaylandığını biz TTB olarak Sağlık Bakanlığı’na sorduk. Ancak bu yazımıza henüz bir yanıt verilmemiştir..

Üretici firma kimdir, doz başına kaç lira maliyeti vardır gibi sorularımızı da Sağlık Bakanlığı’na ilettik. Ancak yanıt gelmedi. Bilimsel açıdan Faz-1, Faz-2, Faz-3 çalışmaları olmadan TİTCK’nın bir onay vermesi uygun değil. Bu aşının yan etkileriyle ilgili çok endişemiz olmamakla birlikte koruyuculuğuyla ilgili elimizde hiçbir veri yok.”

“TURKOVAC İŞE YARIYOR MU, YOKSA PROPAGANDA MI?”

Aşı deyince şüphesiz en önemli konu Turkovac “yerli-milli” aşıdır..

Dedim ki ben olmam, gidip olun da demem çünkü elimizde aşının etkililiği – etkinliği üzerine hiçbir bilgi yok..

Tek bir resmi açıklama gerçekten yok.. Bu aşıyı izliyorum.. En son, şimdiye kadar aşı olmamış veya sadece aylar önce Çin aşısı olmuş üç bin gönüllü arıyorlardı.. “Gönüllü bulma sorunları vardı. İki hafta önce bir yazımın altına çağrı yapmış, gönüllü olun ‘bir an önce testleri’ bitsin ve sonucu görelim” demiştim…

Bir izleyici anında mesaj attı programa, aşı konusunda gazetecilerin değil yetkin birisinin, uzman doktorların konuşması gerekli, diye.. Şüphesiz her gün aşı konusunda dünyadaki gelişmeleri izleyen bilim gazetecisiyim aynı zamanda, bu konuda sözü olan bir insan olduğumu anımsattım izleyiciye..

Aşıya izin verenler neye dayandı? Kendilerine el altından “gizli” damgalı devlet raporu mu verildi? Derhal onay verile, emirli..?

“NASIL VE NİÇİN İZİN VERİLİYOR?”

Bütün dünyada acil kullanım izni verilen Covid aşılarının hepsi klinik yani gönüllü insan üzerinde yaptıkları testlerin, en azından Faz-2 aşaması tamamlanmış ve daha sonraki on binlerce gönüllünün katılımıyla planlanan Faz-3’ün raporu kısmen görülmüş oluyor..

Yoksa işe yaramayan veya güvenlik testlerinden geçmemiş bir aşıya, kim acil kullanım izni verir? Bu raporlar bilimseldir, bilim dünyasına açıktır, tartışılır, eleştirilir, kullanılır veya kullanılmaz..

Aşıya üstelik acil kullanım izni verilmiş ve bakanlığın aşı listesine konmuştu..

Burası Türkiye abicim. Nesi saydam ki! İktidarın iki yıldır geliyor yerli ve milli diye propagandasını yaptığı aşı, kötü ve işe yaramaz olabilir mi? 

Belki de işe yarıyordur kim bilir, inşallah, umarım, ama mesela Faz-2’nin sonuçları (sanırım 100 kadar kişi üzerinde denendi!) niye bilimsel rapor olarak açıklanmaz?

Bilim gazetecisi bu konuda tarafsızdır, bilimsel kriterlere göre bakar, soru sorar.

“ETKİLİ Mİ, YOKSA PROPAGANDA MI?”

Turkovac’ın test çalışmaları, ülkenin neredeyse dört bir yanında en azından beş gelişmiş hastanede uzman doktorlar, profesörlerce yürütülüyor.

Şimdi onlar ekranlarda olsalar, kendilerine sorulsa: Aşı etkili mi ne diyorsunuz? Ne yanıt verecekler, etkili ama elimizde bilgi ve rapor yok, mu? 

Bir tanesi böyle demiş. “Aşı etkili”, Baktım, Bilim Kurulu üyesi ve bir de Aşı Enstitüsü’nden, ekranlarda bol konuşulan, medyada yer alan bir profesör.. Ateş Kara! Ama kendisine şu soruyu hiçbir “gazeteci” sormuyor, hani nerede bunun bilimsel raporu, neye dayanarak etkili diyorsunuz? Bu soruyu sormak yasak mı dendi?

Bir başkası, Ege’den, “etkili” demiş. Çünkü farelerde bu görülmüş. İnsaf! İnsanlar fare mi? Sadece fareler üzerinde testi yapılmış hangi madde, ilaç, aşı insanlara doğrudan verilmiştir? Bilimsel sorumluluk sıfır.

“BİLİME SUSUN MU DENDİ?”

Aşı üzerinde çalışan profesör şapkalı onlarca insan doğru düzgün konuşmuyor! Gerçeği dile getiremiyor. Bir şeyler diyeceğim ama diyemiyorum. Ama şunu diyeceğim: Hepsi korkuyor veya üzerinde çalışıyorlar ama bilgileri yok veya onlara susun dendi! 

En son, Profesör Mehmet Ceyhan dayanamamış, Sözcü’den Yusuf Demir’e aşı için “Ciddiye almıyorum” demiş. Haklı. “Ben önümde veri olmadan, ‘Bunu kullanın, bunun yerine şunu yapın’ diyemem, Türkiye Aşı Enstitüsü Başkanı ve Bilim Kurulu üyesi Prof. Ateş Kara benim yanımda çalışan bir öğretim üyesi… Hayatında aşıyla ilgili bir faaliyeti olmadı. Açıklamalarını ciddiye almıyorum.”

Aynı soruları Prof. Ahmet Saltık da sorup duruyor.

Bilimsel raporlar açıklanana kadar, Turkovac’a izin verilmesi yanlıştır, geri alınmalıdır, sonuçlar tıp dünyasına ve halka açıklanmalıdır.

Cumhuriyet//Orhan Bursalı

“PROF. DR. AKOVA: TURKOVAC, SİNOVAC KADAR ETKİLİ OLACAKTIR”

Hacettepe Üniversitesi koordinatörlüğünde yürütülen yerli aşı Turkovac’ın Faz-3 çalışmalarında bir süre görev yapıp ayrılan Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Murat Akova, daha önce Faz-3 çalışmalarında yer aldığı Sinovac ile Turkovac’ı kıyasladı..

Prof. Dr. Akova, Turkovac’ta Faz-3 çalışmasının şu anda 5 merkezde binin üzerinde gönüllü üzerinde devam ettiğini söyledi..

Akova:

“Şu ana kadar bildiğim kadarıyla Turkovac aşısında herhangi bir yan etkiyle karşılaşılmadı..”

akova
Prof. Dr. Murat Akova//cafemedyam
“ÇALIŞMA DAHA KISA SÜREDE BİTEBİLİR”

Akova, aşının kullanılabilir hale gelmesi için Faz-3 çalışmasının olumlu sonuçlanması gerektiğine dikkat çekerek:

“Eğer Sinovac aşısı kadar etkili olduğu gösterilirse, ondan daha az etkili olmadığı kanıtlanırsa o zaman tabii ki Turkovac aşısı onay alır.. O zaman da üretim safhasına geçilecek.. 

İnaktif aşıları üretmek çok kolay değil. Bunlar zahmetli işler.. Büyük miktarda virüsle uğraşıyorsunuz.. Buradaki en önemli basamak bu bilimsel çalışmanın aşı lehine sonuçlanması, aşının başarılı olduğu gösterilmesidir.. Eğer istenen düzeyde gönüllüye ulaşılırsa, çalışma daha kısa sürede bitebilir..”

“VİRÜSÜN DEĞİŞİK KESİMLERİNE KARŞI ANTİKOR ÜRETİYOR”

Akova, Turkovac aşısının Sinovac’la eş değer bir aşı olduğuna vurgu yaparak:

“Turkovac aşısı en iyi şöyle kıyaslanabilir; Türkiye’de yaygın kullanılan Sinovac aşısıyla eş değer bir aşıdır.. Aynı yöntemle hazırlanıyor. Sinovac aşısında Çin’deki bir hastadan izole edilmiş virüs.. Buradaki bizim kendi hastalarımızdan elde edilen bir virüs..

Ama bu virüs daha önceden hiç mutasyona uğramamış orijinal virüs.. İlk salgın başladığında Vuhan’da ortaya çıkan esas virüs. Turkovac aşısının içerisindeki virüs de o..

Turkovac aşısı da inaktif bir aşı. İnaktif aşıların şöyle özellikleri var; bunlar mRNA aşılarına göre, örneğin Biontech aşısına göre başlangıçta daha az miktarda antikor üretiyorlar.. Ama virüsün değişik kesimlerine karşı daha yaygın antikor üretiyorlar..

Genellikle bu aşıların etkileri daha kısa süreli oluyor. Sinovac’ta da gördüğümüz gibi ikinci dozdan 3-4 ay sonra kandaki antikor düzeyi azalıp yeni bir hatırlatma dozu gerekebiliyor. Sinovac aşısı için söylenen şeylerin hepsi Turkovac aşısı için de muhtemelen hazırlanması, etkisi, etkisinin süresi açısından söylenebilecek durumlardır.. Benzer sonuçlar çıkacağını tahmin ediyorum. Turkovac aşısının Sinovac aşısı kadar etkili olacağını tahmin ediyorum..”

“ANTİKOR AZALIYOR AMA KORUYUCULUĞU DEVAM EDİYOR”

Akova, şu anda Delta varyantına karşı yüzde 100 koruyucu aşı olmadığını belirterek:

“Sinovac’ta da bir süre sonra antikor azalıyor ama yine de koruyuculuğu devam ettiriyor.. Şimdi aynı durumun Turkovac aşısı için de olması beklenebilir. Aslında bu bilimsel çalışmanın sonuçlanması bu açıdan da önemli çünkü şu anda Türkiye’de hakim olan virüs Delta varyantı..

Dolayısıyla her iki aşının Sinovac ve Turkovac aşısının Delta varyantına karşı koruyucu olduğu gösterilirse başarılı olacağı sonucuna varabiliriz. Tabii o sonucu beklemek lazım..”

“AŞI YAŞININ 2 YAŞA KADAR İNDİĞİNİ GÖREBİLECEĞİZ”

Akova, çocukların aşılanması tartışmaları için:

“Şu anda dünyanın farklı ülkelerinde yapılan çalışmalar var.. Bunlardan bir tanesi Pfizer/BionTech firmasının 5-12 yaş arasındaki çocuklara aşı uygulanmasını kapsayan çalışma.. Henüz yayımlanmadı, o veriler Amerikan Sağlık Otoritesi’ne sunuldu. Sonuçları görmedik..

Gerek Amerikan Sağlık Otoritesi gerekse bilimsel bir dergide yayımlanıp hakem eleştirisinden geçtikten sonra bu konuda daha kesin bir yargıya varmak mümkün.. 

Ön izlenim öyle ki, bu yaş grubunda aşı etkili ve takip süresi içerisindeki tabii kısa süreli takip, güvenlik ve yan etki açısından ciddi bir sorun yokmuş gibi gözüküyor. Eğer bu kanıtlanırsa, benzer aşılarla mesela Çin’de yapılan çalışmalar var. Oradaki çalışmalarda aşı yaşının 2 yaşa kadar indiğini görüyoruz.. Eğer bunlar da bilimsel olarak kanıtlanır, başka bilim adamlarının eleştiri süzgecinden geçer ve doğru olduğu kabul edilirse, o zaman öyle anlaşılıyor ki kısa bir süre sonra aşı yaşının 2 yaşa kadar indiğini görebileceğiz.. Eğer aşı yaşı daha da aşağı iner ve toplumda yaygın bir duruma gelirse o zaman pandemi kontrolünde önemli bir adım atılmış olacaktır..”

“TÜRKİYE’NİN KORONAVİRÜSE KARŞI ÇALIŞMALARINI YÜRÜTTÜĞÜ TURKOVAC AŞISINDA SONA GELİNDİ”

Acil kullanım onayı başvurusu yapılabilecek aşamaya gelinen aşı hakkında merak edilenleri derledik..

Türkiye’nin koronavirüse karşı çalışmalarının yürüttüğü TURKOVAC aşısında son dönemece girildi..

 Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay yerli aşı TURKOVAC’ın Faz 3 çalışmaları için birçok ülke ile görüşüldüğünü söyledi..

PEKİ YERLİ AŞI HAKKINDA NELER BİLİNİYOR?”

1- TURKOVAC’ı hangi kurumlar geliştiriyor? 

2019 yılı sonunda Çin’in Vuhan kentinde başladığı belirtilen Coronavirüs pandemisi sonrası birçok ülke SARS-CoV-2 virüsüne karşı tedavi yöntemleri aramaya başladı..

Büyük şirketlerin yanı sıra bazı ülkeler ve üniversiteler de çalışmalar yürütüyor.. Bunlardan biri de Türkiye…

Türkiye’de şu ana kadar Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı (TÜSEB) ve TÜBİTAK tarafından da desteklenen 10’dan fazla aşı çalışması devam ediyor..

Bu projeler Erciyes Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi, Marmara Üniversitesi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi, Akdeniz Üniversitesi ve Nanografi Nano Teknoloji A.Ş. kurum/kuruluşlarında yürütülüyor..

Erciyes Üniversitesi’nde Prof. Dr. Aykut Özdarendeli öncülüğündeki TURKOVAC aşı projesi acil kullanım onayına yaklaştı..

Türkiye, Covid ve İngilizce aşı anlamına gelen “vaccine” kelimelerinin birleşiminden oluşan “TURKOVAC” adını ise Erdoğan duyurdu..

Geçtiğimiz günlerde açıklama yapan Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, yerli aşı TURKOVAC’ın acil kullanım onayına müracaat edebilecek aşamaya geldiğini duyurdu..

Bir tesiste üretimine başlandığını da duyuran Koca:

“TURKOVAC aşımız ikinci bir tesiste daha seri üretilecek altyapıya ulaştı. Onay alması halinde ekim ayı içinde seri üretime geçeceğiz..”

2- TURKOVAC hangi yöntemle üretiliyor?

Covid-19 aşıları, vücudun bağışıklık sistemine Covid-19’a neden olan virüsü güvenli bir şekilde tanıtmayı ve yok etmeyi öğretecek şekilde tasarlanıyor..

Dünyada yaygın olarak kullanılan Covid-19 aşıları; inaktif, Viral Vektör ve mRNA yöntemleriyle üretiliyor..

Türkiye’de şu an için inaktif Covid-19 aşısı (Sinovac) ve mRNA COVID-19 aşısı (Biontech) uygulanıyor. Acil kullanım onayı alan Sputnik V aşısının kullanımına henüz başlanmadı..

TURKOVAC aşısı da Sinovac ile aynı şekilde inaktif yöntemiyle üretiliyor..

Geleneksel yöntem olarak bilinen inaktif yönteminde virüs parçalanıp etkisiz hale getirilerek insan vücuduna zarar verilmeden bağışıklık uyarılıyor.. Bu tür aşılarda üretimi diğerlerine göre daha zor ve yavaş oluyor..

3- TURKOVAC aşısında çalışmalar hangi aşamada?

Aşı çalışmaları temel olarak Ar-Ge, Preklinik ve Klinik araştırma fazları olmak üzere 3 başlık altında yürütülüyor. Klinik aşamaya gelen çalışmalarda yürütülen faz çalışmalarıyla aşının etkinliği ve oluşabilecek yan etkiler saptanıyor..

Faz çalışmaları tamamlandığında kaliteli, etkin ve güvenilir aşılar ruhsat aşamasına getirilmiş oluyor..

TURKOVAC aşısında şu an faz 3 çalışmaları yürütülüyor. Ancak şu ana kadar toplamda kaç kişinin bu çalışmalara katıldığı ve tıbbi sonuçlarının ne olduğu henüz bilinmiyor..

Erciyes Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mustafa Çalış:

“Birkaç ay önceye kadar İngiltere varyantı çok ön plandaydı.. Bununla ilgili hızlı bir çalışma başlattık.. Preklinik ve transjenik fare çalışmalarında yüzde yüz etkili olduğunu gördük..Delta varyantı ile ilgili çalışmalara da başlandı..”

4- TURKOVAC’ın koruyuculuğu nedir?

TURKOVAC aşısıyla ilgili yapılan son faz çalışmalarının sonuçları henüz net olarak açıklanmadı..

Türk Tabipleri Birliği (TTB) 2’nci Başkanı Doç. Dr. Ali İhsan Ökten:

“TURKOVAC’ın koruyuculuğuyla ilgili… Bu konuda bilgimiz yok. Sadece basına verilen demeçlerden biliyoruz.. Ama bu sadece basına verilen demeçlerle olabilecek bir şey değil.. Çünkü son derece ciddi bir durum.. Bırakın TTB’ye haber vermeyi Bilim Kurulu’nun ne kadar bundan haberi var açıkçası ondan da şüphelerimiz var..

Aşının üretime geçmesi için, gerçekten birçok bilimsel çalışmanın yayınlanmış olması lazım..

Faz-3 çalışmasının en azından şimdiye kadarki sonuçlarının açıklanması gerekir.. Yani herhangi bir şeffaflık yok.. Toplumla paylaşma yok.. Kamuoyu ile paylaşma yok. Basınla paylaşma yok..”

Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, 9 Eylül’de yaptığı açıklamada, “İnaktif aşı olan Sinovac ile birlikte TURKOVAC için bir üçüncü doz çalışması yapıyoruz” dedi ve “Önümüzdeki dönemde bu iki kıyaslamayla ilgili sonuçlar çıkacak. Faz-3 çalışması da devam ediyor bildiğiniz gibi.. Dolayısıyla biz acil kullanım onayını bu üçüncü doz çalışmasının sonuçlarına göre değerlendirebileceğiz” bilgisini verdi. Sonuçların ise önümüzdeki haftalarda açıklanması bekleniyor..

5- TURKOVAC varyantlara karşı etkili olabilecek mi?

Dünyaya yayılan Covid-19 zamanla mutasyonlara uğradı ve çeşitli varyantları ortaya çıktı.. Türkiye’de pozitif çıkan hastaların neredeyse tamamına yakınının Delta varyantı olduğu biliniyor.. Bunun yanında Sağlık Bakanı Koca, yeni bir varyant olan MU varyantının da 2 kişide tespit edildiğini açıklamıştı..

Varyantlar sonrası gözler aşılara çevrildi. Mevcut aşıların birçoğunun etkinlikleri düşse de varyantlara karşı etkin olduğu belirtiliyor..

TURKOVAC’ın proje yürütücülüğünü yapan Prof. Dr. Aykut Özdarendeli, geçtiğimiz ay yaptığı açıklamada, yapılan çalışmalar neticesinde TURKOVAC’ın “İngiltere varyantına karşı yüzde yüz etkili” olduğunu saptadıklarını belirtti:

“Transgenik farelerde yaptığımız çalışmalarda yüzde yüz etkin olduğunu bulduk. Delta varyantı ile ilgili çalışmalarımızda sürüyor. Onunla ilgili elimizde tam veri olmadığı için söyleyemiyorum ama İngiltere varyantı ile ilgili etkili olduğunu söyleyebilirim.”

NOT: TURKOVAC çalışmasıyla ilgili bilimsel veriler net olarak açıklanmadığı için bu haber 13 Eylül 2021 tarihinde açık kaynaklar ve basına yansıyan açıklamalar ışığında derlenmiştir.

https://www.cafemedyam.com/2021/09/26/koronavirus-covid-19/

İLGİLİ HABER

© Deutsche Welle Türkçe//Adnan Ağaç

Click to comment

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

To Top