GENEL

OSMANLI SALGIN HASTALIKLA NASIL MÜCADELE EDİYORDU

Osmanlı devletinde halk sağlığı için koruyucu sağlık hizmetlerinin uygulamaya geçmesi çok eski bir döneme dayanmaktadır.

Salgınlara karşı tarihsel bilinç: “Osmanlı salgınlarla nasıl mücadele etti?”

Tarihte salgınlar sonrası etkilenen hayatlar, ticaret ve taşımacılığın sekteye uğraması, karantinaya ve modern sağlık uygulamalarına tepkiler, hekim ve ilaç karşıtlığı bugünle neredeyse birebir aynı.

Neredeyse iki yıldır salgınla yatıp salgınla kalkıyoruz.. Hepimizi evlere mahkûm eden salgın, hayatımızdaki herşeyi ters yüz etti.. Ancak, Covid 19 insanlığın yüz yüze kaldığı ilk salgın değil elbette.

TARİH ATALARIMIZIN SAVAŞLAR KADAR SALGINLARLA DA MÜCADELE ETTİĞİNİ YAZIYOR..

Anaodolu’nun salgın tarihçesi hakkında, dördüncü ile beşinci kolera pandemilerinin Karadeniz’e etkileri konusunda bir doktora tezinin sahibi olan Düzce Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. İsmailYaşayanlar yaşadığımız coğrafyanın salgın deneyimlerine dair şunları söylüyor:

“Asya, Avrupa ve Afrika’yı birbirine bağlayan Anadolu hem kıtaların kesişim noktasıdır hemde ilk medeniyetlerin doğduğu coğrafyalardan birisidir. Sonraki devirlerde şehir devletleri şeklinde organize olan siyasi varlıkların yahut büyük imparatorlukların ortaya çıktığı Anadolu toprakları, hem insan hareketliliğinin yoğun olması sebebiyle hemde önemli ticaret yollarının güzergâhında olması sebebiyle salgın hastalıklardan da fazlaca etkilenmiştir..

Henüz veba olup olmadığı belirsiz olan ancak AntoninusVebası olarak tanımlanan hastalık, birinci veba pandemisinin başlangıcını ifade eden JüstinyenVebası, tarihe KaraVeba olarak geçen ikinci büyük veba pandemisi, çiçek, beş büyük kolera pandemisi, tifüs, tüberküloz ve İspanyol Gribi/Nezlesi olarak bilinen influenza Anadolu’yu vuran büyük salgınlar olmuştur..

Bunun dışında daha lokal etkileri olan cüzam, sıtma, sarı ve kara humma, trahom, difteri ve frengi gibi hastalıklarda dönem dönem salgın halini almıştır.”

SALGINLA MÜCADELE II. MAHMUT DÖNEMİNDE BAŞLADI

Peki, eskiden salgınla nasıl mücadele edilirdi? Tarih bunun da belgeleriyle dolu. Osmanlı’da salgınla mücadelenin en önemli merkezi tahaffuzhaneler ve tebhirhaneler.

Avrupa’dan gelen veba ile Hicaz’dan gelen kolera payitahtı zorlu salgınlarla karşı karşıya getirse de, OsmanlıDevleti karantinayla çağdaşlarından oldukça geç bir zamanda tanıştı. Klinik Mikrobiyoloji Uzmanları Derneği’nden Dr. Yüce Ayhan’ın araştırmasına göre sistemli bir devlet politikası olarak ilk kez II. Mahmut döneminde, 1831yılındaki kolera salgınına karşı karantina uygulaması gerçekleştirildi. Bu uygulamada Karadeniz’den gelen gemiler denetim altına alınırken 1835 yılında da Akdeniz’den gelecek gemiler için Çanakkale’de bir karantina bölgesi oluşturuldu. II. Mahmut’u takip eden padişahlar, karantina teşkilatını taşrada kurumsallaştırmaya gayret etti..

Osmanlı İmparatorluğu’nda karantina düşüncesi ve uygulamasının kabul görmesi için hem dinsel önyargıları gideren hem de bilimsel bakışı geliştiren çabalara gerek duyuldu..

Sultan II. Mahmut, Cezayirli Hamdan Hoca’ya bir risale hazırlattı ve devletin ilk resmi gazetesi sayılan Takvim-i Vekayi’de yazılar yayımlattı. Yanı sıra Fransız hekim Anton Lago’ya da bir layiha (makale) hazırlattı..

Bu makaleye göre karantinanın bir mevzuat çerçevesinde kurumsallaşmasından çok önce Kız Kulesi’nin vebalı askerlerin tecrit ve tedavisi için kullanıldığı anlaşılıyor. 1838yılında ise bir karantina meclisi atanmış ve dezenfeksiyon işlemi yapan tebhirhaneler ile tahaffuzhaneler oluşturuldu..

Doç. Dr. İsmailYaşayanlar da Osmanlı Devleti’nin salgınla mücadele politikasının en büyük ayağının, 1838 yılında Karantina Teşkilatı’nın kuruluşu olduğunu söylüyor:

“Daha önce iki defa geçici olarak karantina uygulanmış olsa da teşkilatın resmi olarak kuruluşu salgınlarla mücadele konusunda en önemli gelişmedir. Meclis-i Tahaffuz yahut Karantina Meclisi adı verilen yapının içinde Osmanlı topraklarında elçiliği bulunan bütün ülkelerin temsilcilikleri de yer almaktaydı. Kısacası bu organizasyon uluslararası bir örgütlenmenin parçasıydı. Dolayısıyla hayata geçirilen karantina usulünün de uluslararası standartta olması gerekiyordu. Teşkilatın ilk örgütlenme safhasında Avrupa’dan uzman hekimler getirtilmiş, karantina usulünün Osmanlı ülkesinde nasıl uygulanacağı hususunda bu hekimler öncülük etmiştir. Fakat şu unutulmamalıdır, Karantina Teşkilatı sadece kara ve deniz sınırlarındaki önlemleri örgütleyen bir kuruluştur. Bunun dışında Osmanlı kentlerindeki salgın önlemleri ve kamu sağlığı uygulamalarının örgütlenişi 1850’lere kadar Hekimbaşı’nın, daha sonra ise Dâhiliye Nezareti’ne bağlı çeşitli kurumlar tarafından gerçekleştirilmiştir. Özellikle Mekteb-i Tıbbiye’nin altında kurumsallaşan Nezaret-i Tıbbiye-i Mülkiye ve daha sonra Meclis-i Tıbbiye-i Mülkiye ve Sıhhiye-i Umumiye’nin bu organizasyondaki payı büyüktür. Bu kurumlar Osmanlı ülkesinde yürürlüğe konulan çeşitli kanunname ve nizamnamelerin ışığında kamu sağlığının muhafazası ve kent hijyeninin korunması hususunda çalışmalar gerçekleştirmişlerdir.”

Osmanlı’da tahaffuzhanelerde dezenfeksiyon işlemlerinin gerçekleştirildiği birimlere tebhirhane denilirdi. İlk tebhirhaneler ise Leh bir mülteci çocuğu olarak Osmanlı topraklarında dünyaya gelmiş ve bulaşıcı hastalıklarla mücadeledeki başarıları nedeniyle Dersaadet ve bilumum Vilâyât-ı Şâhâne Hıfzıssıhha Başmüfettişi mertebesine ulaşmış kimyager Bonkowski Paşa’nın önerisiyle 1891’de Fransız malı Geneste-Herscher marka birer etüvün satın alınarak Klazomen (Urla-İzmir) ve Kavak (İstanbul) tahaffuzhanelerine kurulmasıyla ile hayata geçirildi. Osmanlı imparatorluğunda ilk tahaffuzhane binası olarak Kuleli Askeri Kışlası kullanıldı.

KARANTİNA LAR NASIL UYGULANDI, DEZENFEKSİYON NASIL YAPILDI?

Doç. Dr. İsmailYaşayanlar, Osmanlı’daki karantina uygulamaları hakkında şu bilgileri veriyor:

“Karantinahaneler aslında tecrit ve basit dezenfeksiyonların yapıldığı kuruluşlardır. Kelimenin kökeni İtalyanca quarante yani kırk rakamından gelmektedir. 15. yüzyılda Avrupa’da karantina kurumu ortaya çıktığında tecrit süreleri 40 gün olarak uygulanıyordu. Ancak 1838’de Osmanlı’da sistemli bir şekilde hayata geçen karantinada, tecrit hiçbir zaman 40 gün olmamıştır. Çünkü 19. yüzyılda standart karantina süresi 5 gün olarak belirlenmiştir. Olağanüstü durumlarda bu süre 10-15 yahut 20 güne kadar uzatılabiliyordu.

1860’lardan itibaren tahaffuzhanelerin yani dezenfeksiyon istasyonlarının kurulmaya başlamasından evvel karantinahanelerde bulunan memurlar ticaret ürünlerine güherçile, talaş ve kükürt karışımıyla hazırlanan tütsülerle dezenfeksiyon yapıyorlar yahut sirkeye batırma, suda bekletme ve en kaçınılmaz durumlarda yakma uygulaması gerçekleştiriliyordu. İnsanlar benzer şekilde sirkeli sularla, kükürtlü zeytinyağlı sabunlarla yıkanıyordu. Daha sonra profesyonel dezenfeksiyon istasyonları olan tahaffuzhaneler açıldı. Burada kara ya da deniz yollarında belirli noktalarda kurulan dezenfeksiyon istasyonlarında hem yolcular, hem taşıtlar hem de mallar dezenfekte edilmeye başlandı. Tahaffuzhanelerde insanların tecrit sürelerini geçirmeleri için barakalar kuruldu. Bu esnada hastalık belirtileri gösterip göstermedikleri gözlemlendi. İstanbul’da Kavak, Urla’da Klazomen ve Sinop tahaffuzhaneleri, Osmanlı’nın ilk dezenfeksiyon istasyonlarındandır.

Özellikle yolcuların kıyafetleri ve yüksek sıcaklığa dayanabilecek türdeki ürünlerin dezenfeksiyonu için geliştirilen etüv makineleri önemli bir teknolojik gelişme oldu. Kentlerde bu makinelerle dezenfeksiyon yapılan tebhirhaneler kuruldu. Hastalık görülen evlerdeki eşyalar toplanarak tebhirhanelere götürülür ve burada dezenfekte edilirdi. Tebhirhane olmayan yerlerde ise mutlaka vilayete ait bir seyyar etüv bulunurdu.”

Sinop Tahaffuzhanesi (Barakalar Kısmı).jpg
Sinop Tahaffuzhanesi (Barakalar Kısmı)// cafemedyam

Yaşayanlar, dezenfeksiyonda ne tür maddeler kullanıldığını, burada görevlendirilen kişilerin çalışma şeklinide şu bilgilerle anlatıyor:

“Sulandırılmış göztaşı (zâc-ı Kıbrıs/bakırsülfat) ve sirke başlangıçta en çok kullanılan maddelerdi. Ancak daha sonra farklı kimyasallar işin içine girdi. Sülfirik asit (hâmız-ı kibritî), klor, süblime (aksülümen/cıva ile klor karışımı), brom, fenol (asidfinik), krezol, hidroklorik asit (tuz ruhu) ve javel suyu (çamaşır suyu) dezenfeksiyon sıvısı oluşturmak için suya karıştırılan kimyasal eriyikler oldu. Bu karışımlar hazırlandıktan sonra pülverizatör adı verilen püskürtme cihazlarına dolduruluyor ve yüzeyler ya da ürünler bu şekilde dezenfekte ediliyordu. Dezenfeksiyon için görevlendirilen memurların özel bir vasfı yoktu, vilayetçe yahut belediyece görevlendirilebilecek herhangi bir memur bu işi yapabilirdi. Ancak tebhirhanelerdeki etüv makinelerini çalıştırmak için uzman bir görevliye ihtiyaç vardı. Bunlara ateşçi adı veriliyordu.”

İstanbul’un korunması için kurulan tahaffuzhaneler

İmparatorluğun merkezi olan İstanbul’un korunması payitaht için çok önemli olduğundan tarihimizde İstanbul çevresindeki tahaffuzhaneler de öne çıkıyor.

Çanakkale boğazı girişinde kurulan Nağra Tahaffuzhanesi Akdeniz’den Marmara denizine giriş yapacak gemileri denetliyordu. 1835’te bütün Akdeniz’i esir alan koleraya karşı Çanakkale yakınlarındaki Sarı Sığlar koyunda kurulan çadırlarla yürütülmeye başlayan karantina, yaklaşık altı ay sürdü. Karantina uygulaması sırasında Marmara Denizi ve İstanbul’a gidecek tüm gemiler gözetim altında tutuldu. Ayrıca başka sahillerden buraya gelecek kayıkların reislerinden de karantina tezkiresi alınması usulü getirildi. Çanakkale’de kurulan bu ilk tahaffuzhanenin müdürü Mehmet Esat Efendi’ydi.  Doktor İspiro ise karantina uygulamasını yerine getirmişti. Karantina uygulanmaya başlandığı andan itibaren, karantina altında bulundurulan gemilere sarı bayrak çekilmesi kabul edilmişti. Sarı renk, daha sonra karantinanın rengi olarak kabul edilmiş ve 1852 yılından itibaren Karantina Meclisi kararıyla, sıhhiye gardiyanlarına da sarı şeritli üniformalar giydirilmesi kararlaştırılmıştı.

1893-1895döneminde payitahtın kolera salgınlarından korunabilmesi amacıyla karayolu kontrolü de sağlayacak şekilde Tuzla, Çatalca ve Kalikratya’da üç tahaffuzhane daha açıldı. İstanbul dışında ticaret limanları olan önemli yerlerde ihmal edilmedi..

Kafkasya ve Rusya’dan Hicaz’a uzanan hat üzerinde gemilerle gelenler için 1892’de Sinop tahaffuzhanesi, kara yolculuğu yapanlar için de Erzincan tahaffuzhanesi kuruldu..

Karantina için kurulan tahaffuzhaneler kısa sürede pek çok yerde çalışmaya başladılar.

1841yılına kadar Erzurum, Bursa, Sinop, Sivas, Aydın, Trabzon, Kıbrıs, Ayvalık, Midilli, Saruhan, Antalya, Isparta, Afyon, Alanya, Amasya, Bilecik, Kuşadası, Limni, Sakız, Eskişehir, Bodrum, Balıkesir, Bergama, Yozgat, Menteşe, İzmit, Kayseri, Bolu, Erdek, Kütahya, Rodos, İstanköy, Ankara, Samsun, Edirne, Köstence, Selanik, Manastır, Rusçuk, Varna, Kavala, Ahyolu, İslimye, Filibe, Vidin, Silistre, Şumnu, Nis, Galos, Siroz, Tırnova, Gelibolu, Aynoz, Tekirdağ, Gümülcine, Ereğli, Kastelorizo, Draç, Kastamonu, Çanakkale Boğazı, Bulakabad, Ayvacık, Yanya, Preveze, Avlonya, Yenişehir, Sofya, Üsküp, Karamürsel, Marmara, Kemer, İmralı, Gülek, Safranbolu, Mihaliç, Girit, İzmir Tahaffuzhaneleri faaliyete geçmişlerdi.

İstanbul’u koruyan en önemli tahaffuzhanelerden biri Tuzla’daydı..

1890’dan 1935’e dek kullanılan Tuzla Tahaffuzhanesi, 19.yüzyılın sonlarında yaygınlaşan salgın hastalıklara karşı sınırlayıcı ve koruyucu bir önlem olarak kuruldu. Başta kolera olmak üzere sıtma, tifo ve veba gibi bulaşıcı hastalıkları kontrol edebilmek için Anadolu’dan kara ve deniz yoluyla İstanbul’a gelen yolculara karantina uygulanan tahaffuzhanede, tebhirhane binası, kadın ve erkekler için ayrı ayrı düzenlenmiş iki hastane, revir, yönetim ve karakol binaları ile konaklama amacıyla kullanılan barakalar yer alıyordu. Tahaffuzhane, 20.yüzyılın başlarından itibaren denizyolunu kullanarak Balkanlardan göç edenler ile Lozan mübadelesi olarak bilinen karşılıklı nüfus değişimi kapsamında Rumeli’den denizyolu ile gelen mübadillerin iskân edilecekleri yerlere gönderilmeden önce sağlık kontrolünden geçirildikleri yer olarak da kullanıldı. Günümüzde İTÜ Denizcilik Fakültesi Tuzla Kampüsü içerisinde kalan Tuzla Tahaffuzhanesi’nden bugün sadece tebhirhane, revir ve yönetim binaları ayakta.

DÜNYANIN ÜÇ KARANTİNA ADASINDAN BİRİ: URLA

Dünyada tescilli üç karantina adasından birinde kurulmuş olan Urla Tahaffuzhanesi ise, 1865’ten 1950 yılına dek hizmet verdi..

Tahaffuzhane işlevsiz kaldıktan sonra da yıllarca Urla Kemik ve Mafsal Hastalıkları Hastanesi’ne ve Sağlık Bakanlığı Eğitim ve Dinlenme Tesisleri’ne ev sahipliği yaptı. Klazomenai (Urla) Tahaffuzhanesi, Osmanlılar tarafından Fransızlara yaptırıldı. Fransızlar bu adayı çeşitli teçhizatlar ile döşeyip tahaffuzhane haline getirdi. Bu dönemde adanın karayla bağlantısı olması için Fransızlar bir de köprülü yol yaptı. 1950 yılına kadar işlevini sürdüren tahaffuzhanede sistem şöyle işliyordu. Yolcular gemilerden indirilip soyunma odalarına alınır, kıyafetler çıkarılıp filelere konulur, peştamal ve takunya giyen yolcular giysilerini 360 derece dönen dolaplara yerleştirirdi. Soyunma odalarının arka duvarında olan görevliler dönen dolaplardan kıyafetleri alıp dezenfekte işlemini başlatırdı. Peştamal ve takunyaları giyenler özel duş odasına alınırdı. Burada kendilerine verilen sabunlar ve özel sterilize edilmiş suyla yıkanılırdı. Duştan çıkanlara kıyafetleri iade edilir, giyinenler doktor odasında muayeneden geçtikten sonra hasta olanlar karantinaya alınır, sağlıklı olanlar da yolculuğuna devam ederdi. Hastalık taşıyanlar bir daha asla adadan çıkamaz, ölene kadar adada misafir edildikten sonra sönmüş kireç dökülen mezarlıklara gömülürlerdi.

Sultan II. Abdülhamid döneminde Karadeniz’in güney kıyısında kurulan ilk tahaffuzhane Büyükliman’daki Kavak Tahaffuzhanesi’dir..

Boğazlardan transit geçiş yapacak gemilere burada binen gardiyanların gözetiminde Kavak Tahaffuzhanesi’ne dek ilerleyip burada gardiyanları bırakıp Karadeniz’e çıkış yapabiliyordu. Karadeniz’den gelerek Akdeniz’e geçecek gemiler içinde aynı uygulama sürdürülüyordu. Daha sonra Karadeniz’de Sinop Tahaffuzhanesi 1892’de kuruldu. Ancak bu iki tahaffuzhanenin yoğun gemi trafiğini kaldıramaması sebebiyle, zaman zaman Doğu Karadeniz’deki bazı karantinahanelerin geçici olarak tahaffuzhaneye dönüştürüldükleri durumlar yaşandı. Kavak Tahaffuzhanesi şuan Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’na bağlı SAT Grup Komutanlığı sınırları içerisinde kaderine terk edilmiş durumda. 

kavak tahaffuzhanesi.jpg
Kavak Tahaffuzhanesi // cafemedyam

İstanbul Hindistan’dan dünyaya yayılan kolerasalgınıyla 1832’de tanıştı. Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi, bir ‘Kolera Risalesi’ yazarak, henüz nedeni belli olmayan bu hastalık hakkında devletbüyüklerine, sivil ve askeri görevlilere bilgi verdi..

  Kolera İstanbul’a deniz yoluyla gelmişti. Sıhhiye Nezareti, denizden İstanbul’a gelecekler için bir karantina istasyonu kurulmasını istedi.. Boğaz’ın Karadeniz’e açıldığı noktada, Kavak’ta ilk ‘tahaffuzhane’ 2 yıl sonra hizmete girdi. İlk salgında 6 bin İstanbullu hayatını kaybetti. İkinci kolera salgını ise 1846’da Erzurum ve Trabzon’dan başlayıp, oradan İstanbul’a yoğun göçlerle başkente taşındı. Bu defada 5 bini aşkın kişi yaşamını yitirdi.

KOLERA SALGINI NDA ABDÜLHAMİT, PASTEUR’DEN YARDIM İSTEDİ

İmparatorluğun merkezi olan İstanbul’da Gedikpaşa, Tophane ve Üsküdar’da tebhirhaneler açıldı..

Prof. NuranYıldırım’ın tebhirhaneler ile ilgili araştırmasında aktardığına göre, İstanbul’un salgınla mücadele şöyle seyretti:

“1893’te başlayan kolera salgınının odaklarından biri de Üsküdar’dı. Hastalığın özellikle Üsküdar’da tehlikeli bir biçimde yayılması üzerine II. Abdülhamid, Louis Pasteur’den  salgınla mücadele için yardım istedi. Pasteur Enstitüsü’nden gönderilen Dr. André Chantemesse, İstanbul’da yaptığı incelemeler sonunda, o dönemde İstanbul adı verilen tarihi yarımada ile Üsküdar, Galata-Beyoğlu’nda, Paris Récollet Sokağı’ndaki gibi, belediyeye bağlı üç tebhirhane/dezenfeksiyon istasyonu yapılmasını önerdi. Derhal harekete geçilerek Gedikpaşa Tebhirhanesi için Atikali Paşa Mahallesi Cami Sokağı’nda Eczacı Aleksandiridis ile kunduracı Nikoli’ye ait olan arsa istimlâk edildi. Çok kısa bir sürede inşa edilen Gedikpaşa Tebhirhanesi 17 Aralık 1893 günü dezenfeksiyon işlemlerine başladı. Nisan 1894’te Tophane, Mayıs 1894’te Üsküdar Tebhirhaneleri hizmete girdi. Tebhirhanelerde bulaşık ve temiz olmak üzere iki bölüm vardı. Her iki bölümün personeli ile kullandıkları araç ve gereç ayrıydı. Bu iki bölümü ayıran duvara etüv makinesi monte edilmişti. Etüvün bulaşık ve temiz bölümlere açılan iki kapağı bulunuyordu. Hastalık ihbarı geldiğinde adrese en yakın tebhirhanenin bulaşık tarafında çalışan görevliler resmi elbiseleriyle ihbar edilen yere gidiyorlardı. Burada resmî elbiselerini çıkarıp dezenfektan maddelerden zarar görmeyecek şekilde tasarlanmış özel iş elbiselerini giyerek dezenfekte edilecek mekâna giriyorlardı. Hasta odasındaki; kapı, pencere, perde, kilim, keçe gibi eşya ile elbise ve diğer eşyaları özel torbalara koyuyorlardı. Daha sonra; tavan, duvar, döşeme tahtaları ile konsol, dolap gibi eşyanın içine pulverizatör25 ile süblime eriyiği sıkıyorlar, ayna, levha gibi yaldızlı ve kıymetli ev eşyalarını ise süblime eriyiği ile ıslatılmış bezlerle silerek temizliyorlardı.”

uskudar-tebhirhanesi-1894.jpg
Üsküdar Tebhirhanesi//cafemedyam

Salgınlara yönelik tarih bilincinin Osmanlı arşivlerinin önemli bir kaynak olduğunu söyleyen Doç. Dr. İsmailYaşayanlar salgınlarla ilgili kayıtlara Osmanlı Arşivi’nde rastlamanın mümkün olduğunu söylüyor:

“Karantina Teşkilatına dair kayıtlar Hariciye Nezareti ya da bu nezaretin altında yer alan Sıhhiye Nezareti’nce tutulmuştur. Salgınların gündelik hayata ve kentlere yansımalarıyla ilgili evraklar ise çoğunlukla Dâhiliye Nezareti kayıtları içinde yer almaktadır. Bir yerde salgın hastalık görüldüğü zaman o bölgede bulunan hekim bunu merkeze bildirme mecburiyetinde olduğundan, taşrada salgının etkilediği her yerden merkeze jurnaller gidiyordu. Bu jurnallerde yer alan bilgiler bize hastalığın bir bölgede ne şekilde etkili olduğunu göstermektedir. Salgın hastalıklarla mücadele, karantina ve kamu sağlığı uygulamalarıyla ilgili hukuki düzenlemelere de hem arşivden hem de bir nevi kanunlar dergisi sayılabilecek olan Düstur’lardan izlenebilmektedir.

Hastalıklarla mücadeleyle ilgili her türlü tecrübe hem Osmanlı döneminde sonraki yıllara hem de Cumhuriyet dönemindeki sağlık kuruluşlarına aktarılmış vaziyettedir. Her alanda olduğu gibi salgınla mücadele ve kamu sağlığı uygulamaları bağlamında da Osmanlı’dan Cumhuriyet’e bir devamlılık söz konusudur. Cumhuriyet kurulduğunda tam fonksiyonuyla işler durumda olmasa da her kentte en az bir hastane bulunuyordu. Mikrobiyoloji ve aşı üretimi konusunda Osmanlı döneminde kurulmuş olan Bakteriyolojihane-i Şahane ve Telkihhane, deneyimlerini orada yetiştirdiği hekimler ve mikrobiyologlar vasıtasıyla Cumhuriyet’e aktarmıştır. Karantina Teşkilatı Cumhuriyet döneminde Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü halini aldı. Kısacası kurumsal hafıza devamlılığını sağlamıştır.”

gedikpasa-tebhirhanesi-1894.jpg
Gedikpaşa Tebhirhanesi// cafemedyam

“100 yıl önceyle aynı sorunları yaşıyoruz”

Günümüzden geçmişe baktığımızda, salgınlarla mücadele konusunda tarihsel birikimin ve tarih bilincinin önemli olduğunu belirten Doç. Dr. Yaşayanlar; bunun Covid -19 sürecinde de gözlenebildiğini söylüyor:

“1918-1920 arasında dünyayı kasıp kavuran influenzanın seyri Covid-19 seyriyle çok benzer olduğu için, vakaların düşüşü ve yükselişini tahmin etmek bağlamında tarihsel birikimden faydalanmak mümkün olmuştur. Hala var olan ancak tedavisi ve aşısı üzerinde yıllardır çalışma yapılmış olan bu hastalık, Covid-19 için bir öncü örnek teşkil etmiştir. Daha önceki yıllarda görülen ancak etki süresi bu kadar uzun ve derin olmayan kuş ve domuz gripleri örnekleri de influenzayla benzerlik göstermiştir.  Bir hekim olmamakla birlikte tarihçi olarak Covid-19’un geleceği hakkında, aşının ve ilaçlı tedavinin yaygınlaşması ve virüsün çeşitli mutasyonlarla gücünün kırılmasıyla bu hastalığın da influenza ya da zatürre gibi tedavi edilebilir ve daha az korkulan bir hastalık haline geleceğini düşünüyorum.”

Etüv Makinesi (Darülaceze).jpg
Etüv Makinesi (Darülaceze)// cafemedyam

Dördüncü ve beşinci kolera pandemilerinin Karadeniz liman kentleri üzerindeki etkileri üzerine bir doktora tezi hazırlayan, doktora çalışmasında incelediği dünyanın ve dönemin, şu an içinde yaşadığımız dünya haline geldiğini söyleyen Doç. Yaşayanlar, salgının toplumsal hayata etkilerine dair şu yorumu yapıyor:

“Salgınlar sonrası toplumsal hayat hem tarihte hem de günümüzde çok benzerlik gösteriyor. Salgınların etkilediği hayatlar, ticaret ve taşımacılığın sekteye uğraması, karantinaya ve modern sağlık uygulamalarına tepkiler, hekim ve ilaç karşıtlığı bugünle neredeyse bire bir aynı. Bu sadece yaşadığımız coğrafya olan Anadolu’da değil, dünyanın her yerinde benzer özellikler göstermiştir. Mesela kolera hastalığı Hindistan’dan dünyaya yayıldığında, ülke ayırt etmeksizin alt ekonomik gruplar bu hastalığın devletler tarafından kendilerini yok etmek için geliştirildiğini düşünüyorlardı. Benzer komplo teorileri Covid-19 için de gündeme geldi. Hastalığın Çin’de suni olarak oluşturulduğu ve dünyaya bilerek yayıldığına dair fikirler ortaya atıldı.

Veba ve kolera salgınları döneminde uygulanan karantinalar da tıpkı bugünkü gibi ticareti olumsuz etkilemiştir. Bu sebeple tüccar nezdinde merkeze gönderilen karantinanın kısaltılması taleplerine kayıtsız kalınamadığı görülmüştür. Aksi durumda karantinaya karşı isyanların ortaya çıktığı, hatta bazen karantina hekimlerinin öldürüldüğü durumlar yaşanmıştır. Benzer örnekler ilaçla tedavi uygulamaya çalışan hekimlerin başına da gelmiştir. Kolerayı ilaçla tedavi etmeye çalışan hekimlere ya da aile üyelerine zorla ilaç içirildiği, tehdit edildikleri, kentten kovuldukları pek çok olay meydana gelmiştir. Covid-19’un ilk aylarında dünyanın çeşitli yerlerinde karantina ekiplerine ve tedavi uygulamaya çalışan sağlık görevlilerine saldırılarda bulunulduğunu canlı bir şekilde takip etmiştik. Dolayısıyla salgın hastalıkların aynı zamanda ortak sağlıksız bir psikoloji oluşturduğunu söylemek de mümkündür.”

Independen // Mujgan Halis

‘SAĞLIK KURUMLARINI GELİŞTİRMEK, ÇAĞDAŞLAŞTIRMAK…

Prof. Dr. Bülent Bakar’ın ‘II. Meşrutiyet’ten Mütareke Dönemi’ne Türkiye’ adlı kitabı çıktı.

Bülent Bakar, Osmanlı Devleti’nin, büyük savaşlar -Trablusgarp, Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı- verdiği bu yıllar ve ardından gelen mütareke sürecinde yaşanan askeri-siyasi kırılmalar ve önemli sosyal olayları ele aldı.

Kitapta, Osmanlı Devleti’nde sağlık kurumlarının ortaya çıkışına değinildi. Salgın hastalıklar ve kolerayla mücadele için birçok kurumun açıldığı ifade edildi.

II. Meşrutiyet’ten Mütareke Dönemi’ne Türkiye’de yer alan ilgili o kısım:

‘SAĞLIK KURUMLARININ ORTAYA ÇIKIŞI

Osmanlı devletinde halk sağlığı için koruyucu sağlık hizmetlerinin uygulamaya geçmesi çok eski bir döneme dayanmaktadır.

Halk sağlığıyla ilgili kuruluşlar hakkında genel bir değerlendirme yapmak gerekirse, Birinci Dünya Savaşı’na kadarki süreç için kısaca şu değerlendirme yapılabilir:

  • Halk sağlığıyla ilgili ilk kurum, 1838’de resmiyet kazanan Meclis-i Tahaffuz’dur.

1840’tan sonra uluslararası bir nitelik kazanan bu kurumun amacı, memleketi dışarıdan gelecek bulaşıcı ve salgın hastalıklara karşı korumak ve gerekli önlemleri almak olmuştur.

  • 1881’de kurulan Meclis-i Sıhhıyye-i Umûmiyye’nin görevleri çok daha kapsamlıdır.

İmparatorluğun sağlık durumu üzerinde araştırmaları yaparak alınması gereken önlemleri bildirmek, herhangi bir yörede çıkan bulaşıcı ve salgın hastalık hakkındaki tedbirleri hükümete teklif etmek görevleri arasındadır.

‘SAĞLIK KURUMLARINI GELİŞTİRMEK, ÇAĞDAŞLAŞTIRMAK…

  • 1891 tarihinde İstanbul’da görülen kolera salgını nedeniyle belediye reisi başkanlığında belediyede Hıfzıssıhha Komisyonu kurulmuştur.
  • 1909 tarihinde de mevcut sağlık kurumlarını geliştirmek, çağdaşlaştırmak, bulaşıcı ve salgın hastalıklarla mücadele etmek üzere Belediye’ye bağlı Müessesât-ı Hayriyye-i Sıhhıyye Müdüriyeti kurulmuştur.
  • 1 Mart 1913 tarihli ‘Sıhhıyye Müdüriyet-i Umûmiyyesi Teşkilâtına Dair Kanûn-ı Muvakkat’ ile Dahiliye Nezâreti’ne bağlı Sıhhıyye Müdiriyet-i Umûmiyyesi oluşturulmuştur.
  • Salgın hastalıklarla mücadelenin ilk kez devletin görevleri arasına girmesi, 13 Nisan 1914 tarihinde yayınlanan ‘Emrâz-ı Sâriyye ve İstîlâiyye Nizâmnâmesi’ ile olmuştur.
  • 20 Mayıs 1920 tarihli bir kanunla Muâvenet-i İctimâiyye Vekâleti kurulmuştur.

Bulaşıcı ve salgın hastalıklar çok eski dönemlerden beri dünyanın birçok yeriyle beraberr sık sık Osmanlı devletini de etkisi altına almıştır.

1500‘lü yıllarda İstanbul’da veba salgını görülmüş,

  • 1591-1592 Salgın’ında günlük ölü sayısı 325’i bulmuştur.
  • 1803 yılında 150.000
  • 1813 yılında 110.000 kişi olmuştur.

İstanbul’un 1800’lü yıllardaki nüfusu dikkate alındığında, ortaya gerçekten dehşet verici bir tablo çıkmaktadır.

1837 yılında Osmanlı devletinde karantina uygulamasının başlamasıyla veba salgınlarının önemli ölçüde önüne geçmek mümkün olmuştur.

I.DÜNYA SAVAŞI ÖNCESİN VE ESNASINDA OKULLARDA SAĞLIK ÖNLEMLERİ

II. Meşrutiyet’ten sonraki dönemde salgın hastalıklara karşı okullarda ciddî önlemlerin alınmaya başlandığı görülmektedir.

Yine bu dönemde bulaşıcı ve salgın hastalıklarla ilgili birçok talimât yayınlanmıştır.

Bunların eksiksiz uygulanması, kuşkusuz çocukların hastalıklardan korunmasını ve halk sağlığının da kontrol edilmesini sağlamak adına önemlidir. Bu konuda kurumların hassas olduğu, hatta birbirlerini kontrol ederek uyarılarda bulunduğu durumlar olmuştur.

Nitekim 20 Nisan 1910 tarihinde İstanbul Belediye Başkanlığı’ndan Maârif Nezâreti’ne gönderilen bir yazı dikkat çekicidir.

Yazıda, bulaşıcı hastalıklara karşı uygulanacak tedbirler nizâmnâmesinin 3. Maddesinde:

Öğrencileri içinde hastalık olan okulun derhal tatil edilmesi, okulda temizlik yapılmasından sonra hastalık süresinin bitimine kadar eğitime ara verilmesi, bu sürenin dolmasıyla ihtiyaten tekrar temizlenerek eğitime başlanması, ayrıca hasta öğrencinin ikâmetgahında da temizlik yapılacağı, ancak hastanın iyileştiğinin doktor raporuyla belgelenmesinden sonra öğrencinin okuluna devamına izin verileceği açıkça yazıldığı halde, hastalık dolayısıyla tatil edilen okulların bazılarında bu hususa uyulmadığı, tatil süresinin pek kısa tutulduğu, böylece bu uygulamayla hem nizâmnâmeye riayet edilmediği hem de hastalık riskinin ciddî şekilde devam ettiği belirtilerek, bu konuda gerekli tedbirlerin alınması ve uyarıların yapılması istenmekteydi.

Bu uyarı üzerine 12 Mayıs 1910 tarihli bir yazıdan, ilgililerin Belediye’ye hak verdiği görülmektedir. Bu konuda Hassas davranılacağı ve nizâmnâmeye tam olarak uyulacağı ifade edilmiştir.

22 Mayıs 1911 tarihli bir nizâmnâme ise okullardaki sağlık sorunlarının bir komisyon tarafından düzenlenmesini esas almıştır. ‘Maârif-i Hıfzıssıhha-i Nizâmnâme’ adını taşıyan nizâmnâme, 5 maddedir. Maddeler kısaca şöyledir:

Madde 1:

Maârif Nezâreti tarafından seçilen 7 doktor ile çocuk terbiyesine vakıf okul müdürlerinden biri Nezâret Sıhhıye Müfettişi ve yardımcısından oluşan fahrî olarak görev yapacak ‘Hıfzıssıhha-i Mekâtib’ komisyonu adıyla Maârif’te bir komisyon oluşturulacaktır.

Madde 2:

Bu komisyoni İsntabul’da bulunan rem’ı ve özel bütün okulların sağlık işlerini tanzim ve ıslak, okula gelenler, öğretmenler ve hizmetçilerin sağlık durumlarının temini için sağlıkla ilgili talîmât hazırlayacak ve kararlar alacaktır.

Madde 3:

Vilâyetlerde dahi oluşturulması kararlaştırılan Hıfzıssıhha-i Mekâtib Komisyonları icrââtlarının tek düzende olmasını temin etmek için vazifeleri ve yetki alanları merkez komisyon tarafından belirlenecektir.

Madde 4:

Komisyonun okulların sağlık huşularıyla ilgili kararları Nezâret’ten yerine getirilecek ve okulların sağlık durumlarına ait bütün meselelerde Nezâret Komisyonu’nun görüşü alınacaktır.

Madde 5:

Bu nizâmnâmenin icrasına Maârif Nezâreyi memurdur.”

https://www.cafemedyam.com/2019/01/12/osmanli-doneminde-muzik-haramdir-diyenler-oldu-buna-karsi-cikanlarda-oldu/

İLGİLİ HABER

Odatv.com

Click to comment

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

To Top
%d blogcu bunu beğendi: