EKONOMİ

TÜRKİYE’DE HER GEÇEN YIL YAYGINLAŞAN ‘SÖZLEŞMELİ TARIM’ UYGULAMALARI…

” Sonuç olarak sözleşmeli tarım sermayenin uluslararasılaşması, emek ve üretim süreçlerinde denetim rejimlerinin yeniden düzenlenmesinin tarımsal alandaki yansıması olarak değerlendirilebilir.”

IŞILTILI REKLAMLARIN ARDINDAKİ SÖZLEŞMELİ TARIM ÜRETİMİNİ UZMANLAR VE ÜRETİCİLER ANLATTI

“Endüstriyel üretime zorlanmış, yüksek oranda girdi ve enerji kullanmaktan başka çare bırakılmamış çiftçiler her geçen gün pahalılaşan girdi ve enerji fiyatları karşısında giderek daha zor koşullarda üretmek zorunda bırakılmıştır”

Dünya genelinde etkisi her geçen yıl daha fazla hissedilen iklim krizine pandemi koşullarının da eklenmesiyle birlikte tarımsal üretim ve gıda alanı gerek üreticiler gerekse tüketiciler açısından daha da kritik hale geldi..

Türkiye’de ise üretimdeki girdi maliyetlerinin yüksekliğinin de etkisiyle bir yandan üreticiler ürünlerine sunulan fiyattan ve kazançlarının düşüklüğünden yakınırken, diğer yandan da temel gıda maddelerinin fiyatlarında yaşanan enflasyon tüketicileri giderek daha fazla zorluyor..

Türkiye’de her geçen yıl yaygınlaşan sözleşmeli tarım uygulamaları ise tarımsal üretimin karşı karşıya olduğu belirsizliklere yönelik piyasa koşularında hayata geçirilen bir üretim planlaması olarak öne çıkıyor..

Her gün televizyon ekranlarında karşımıza çıkan zincir marketlerin reklamlarında “bizden satın aldığınız ürünleri sizin için tohumdan reyonlarımıza kadar takip ediyoruz” minvalli ifadelerin arkasındaki sözleşmeli tarım üretimini üreticilere ve uzmanlara sorduk. 

UYGULAMANIN ORTAYA ÇIKARDIĞI AVANTAJLAR VE DEZAVANTAJLAR..

Ordu Üniversitesi Ünye İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Dr. Öğr. Üyesi Umut Ulukan:

“Sözleşmeli tarım…Tarımsal ürünü hammadde olarak işleyen tarım-gıda endüstrisi firmaları (örneğin salça-konserve, meyve suyu, süt, baharat vb..) veya tarımsal ürünü işlemeden doğrudan taze olarak satışa sunan gıda perakende firmaları (çoğunlukla süpermarketler) ile doğrudan üreticiler arasında yazılı veya sözlü olarak o ürünün ekimi, dikimi hasadını kapsayan üreticinin ürünü teslim edeceğini taahhüt ettiği ve firmaların da ürünü satın alacağını kabul ettiği bir tarımsal üretim şekli, olarak tarif edebiliriz.”

Birçok açıdan sözleşmeli tarımın sanayideki sözleşmeli (fason) üretim ile benzerlik taşıdığını söyleyen Ulukan:

” Sonuç olarak sözleşmeli tarım sermayenin uluslararasılaşması, emek ve üretim süreçlerinde denetim rejimlerinin yeniden düzenlenmesinin tarımsal alandaki yansıması olarak değerlendirilebilir.”

SÖZLEŞMELİ TARIM, ÜRETİCİLER VE FİRMALAR İÇİN NE İFADE EDİYOR..

Umut Ulukan:

“Tarım-gıda firmaları gereksinim duyduğu tarımsal ürünlere ya piyasadan doğrudan satın alma yoluyla ya da kurumsal üretim dediğimiz o ürünü doğrudan kendisi üreterek (toprak kiralayarak vb) ulaşabilir. Bu iki yola alternatif olan sözleşmeli tarım modelinde ise tarım-gıda şirketleri gereksinim duyduğu tarımsal ürüne kendisinin belirleyebildiği miktar ve kalitede daha düşük maliyetle ulaşabiliyor. Şirketler bir yandan üretim girdilerini (tohum, fide, gübre vb..) belirleyebiliyorken diğer yandan sözleşme yaptığı üreticinin tarımsal üretim sürecine müdahale edebiliyor ve denetleyebiliyor. Öte yandan tarımsal üretime ait bir çok riski ise (sel, kuraklık, don, tarım zararlıları vb) üreticiye devretmiş oluyor. Kısaca şirketlerin avantajları: üretim sürecinin denetimi, istenilen kalitede ürünün sağlanması, sürekli ve güvenilir hammadde akışı, emek maliyeti ve denetiminden kaçınma, tarımsa üretime ait risklerden kaçınma ve fiyat üzerinde denetim olarak sıralanabilir.”

“ÜRETİCİLER İLE FİRMALAR ARASINDA BİR BAĞIMLILIK İLİŞKİSİ DOĞMAKTADIR”

Tarımdaki Neoliberal politikaların etkisiyle özellikle küçük üreticiler için sözleşmeli tarım modeli bir seçenekten çok zorunluluk haline geldiğini kaydeden Ulukan:

“Üretime devam edebilmek için gerekli olan üretim girdilerini ve zaman zaman nakit desteğini bu model ile şirketlerden elde edebilen üreticiler ile firmalar arasında bir bağımlılık ilişkisi doğmaktadır. Özellikle küçük üreticiler açısından bu bağımlılığın artması onları kendi topraklarında firmaların işçisi konumuna indirgemektedir.”

“KÜÇÜK ÜRETİCİLER SERMAYE BİRİKİMİNDEN ÇOK BORÇ BİRİKTİRİYORLAR”

Sözleşmeli tarımın sonuçlarına da değinen Ulukan:

“Aslında bu nasıl bir sözleşmeli tarım modeli inşa ettiğinize de bağlı. Bugün konu üzerine yapılan saha araştırmalarında hem dünyada hem de Türkiye’de sözleşmelerin özellikle küçük üreticiler açısından eşitsiz bir ilişkiyi yansıttığını görebiliyoruz. Bu eşitsiz ilişkide küçük üreticiler sermaye birikiminden çok borç biriktiriyorlar ve bu da onların mülksüzleşmesine ve işçileşmesine yol açabiliyor.”

Uşak’ın Eşme ilçesinde tütün üretimi yapan Esat Yıldız, üreticilerin artık tütün ekmek istemediğini ve tütünden kaçış olduğunu söylüyor ve ekliyor;

“Üreticiler alternatif arıyor ve şansını başka ürünlerde denemeye çalışıyor”.

Tekel’in tütün alanından çekilmesiyle birlikte tütün üretiminin de oldukça zorlaştığını ifade eden Esat Yıldız, sözleşmeli tarımdan önce tercih şanslarının olduğunu fakat artık böyle bir şanslarının olmadığını, sözleşme yaptıkları şirketlere mahkum olduklarını dile getiriyor..

“SÖZLEŞMELER ÜRETİCİLERİN ALEYHİNE”

Tütün randımanına göre 7 ayrı fiyatın uygulandığını ve bu fiyatı sigara üreticisi şirketlere aracılık yapan 7 tane şirketin anlaşarak belirlediklerini söyleyen Esat Yıldız, sözleşmelerin üreticilerin aleyhine olduğunu ve şirketlerin istedikleri zaman cayma haklarının olduğunu ifade ediyor.

Tütün üreticilerinin karşı karşıya olduğu olumsuzlukların başında tütün sözleşmelerinin yapıldığı tarihlerin geldiğini belirten Esat Yıldız:

“Tütün üreticileri örneğin Nisan ayında ekecekleri tütün için tarlasını bir önceki yılın Eylül ayında hazırlamaya başlıyor. Tütün için hazırladığı tarlaya başka bir şey ekemiyor. Tütün şirketleri ise alım fiyatlarını Nisan ayında yani ekim zamanında açıklıyor. Fakat üretici artık nohut, buğday, haşhaş gibi ürünlerin ekim zamanı geçtiği için ve tarlaya başka bir şey ekemeyeceği için zarar etme pahasına şirketlerin fiyatına razı gelerek mecburen anlaşıyor ve tütününü ekiyor.”

Sözleşmeli tarımın kalkması gerektiğini söyleyen Yıldız, fiyat politikasında ve üretimin her aşamasında üreticilerin de söz sahibi olacağı şekilde TEKEL’in geri gelmesi gerektiğini ifade ederek şirketlere ve diğer kurumlara karşı üreticiler adına sendikanın muhatap olması gerektiğini vurguladı..

İzmir’in Kınık ilçesinde sözleşmeli tarım ile domates üretimi yapan çiftçi Murat Büyükadam ise fabrikalar ile üreticiler arasında yapılan sözleşmelerin tek taraflı olduğunu söyleyerek üreticilerin yaşadıkları mağduriyetlere değindi..

“BELİRLENEN FİYATLAR ÜRETİCİNİN ZARAR ETMESİNE SEBEP OLUYOR”

100 dekar arazide domates üretici domates üretimi gerçekleştiren Murat Büyükadam, istisnalar dışında genellikle fabrikaların üreticilerle yaptığı sözleşmelerde uygulanacak fiyatın belirtilmediğini ve fiyatların piyasa koşullarına göre fabrikalar tarafından belirlendiğini söyleyerek iklim koşullarına bağlı olarak gerçekleşen üretim miktarına göre oluşan fiyatların üreticilerin zarar etmesine sebep olduğunu vurguladı..

Geçtiğimiz sezonda fiyatların düşük olarak belirlenmesi sebebiyle üreticilerin zarar ettiğini ifade eden Murat Büyükadam: “Sizin anlayacağınız biz bu sene fabrikaları zengin ettik” şeklinde konuştu..

Üreticiler ile fabrikalar arasında yapılan sözleşmelerin tek taraflı olduğunu ifade eden Murat Büyükadam, yapılan sözleşmelerin bir nüshasının üreticilerde olmadığını ekleyerek sözleşmelerin çift taraflı olması gerektiğini ve üreticilerin de haklarını koruması gerektiğini vurguladı..

Üreticilerin birlikte karar vererek birlikte davrandıklarında daha güçlü olacaklarını söyleyen Büyükadam,  “Çiftçi ayrı olduğu sürece para kazanamaz” diyerek sözlerini sonlandırdı.?

“Küçük çiftçileri şirketlere bağlamanın yolu sözleşmeli üreticiliktir”

Çiftçiler Sendikası (Çiftçi-Sen) Genel Başkanı Ali Bülent Erdem ise çiftçilerin karşı karşıya kaldıkları zorlukları değerlendirerek sözleşmeli tarım ile ilgili şunları söyledi:

“Endüstriyel üretime zorlanmış, yüksek oranda girdi ve enerji kullanmaktan başka çare bırakılmamış çiftçiler her geçen gün pahalılaşan girdi ve enerji fiyatları karşısında giderek daha zor koşullarda üretmek zorunda bırakılmıştır. Üstelik ürettiği ürünleri hasat zamanlarında ithalat yapılması nedeniyle değerini bulmamaktadır, üstüne bir de pazar sorunu yaşayan çiftçiler çaresizlik içindedir. Hedeflenen, uygulanan tarım politikalarına rağmen ısrarla üretmek isteyen, üreten çiftçileri şirketlere bağlamaktır.  Küçük çiftçileri şirketlere bağlamanın yolu ise sözleşmeli üreticiliktir.”

Çiftçiler Sendikası (Çiftçi-Sen) Genel Başkanı Ali Bülent Erdem: ​​​​​​

“ORTAYA ÇIKAN,  TOHUMUNU BİLE KAYBETMİŞ, KENDİ TOPRAĞINDA İŞÇİLEŞEN, MARABALAŞAN ÇİFTÇİLER DİR”

Tarım ve Orman Bakanı ile Hazine ve Maliye Bakanının çiftçilere çare olarak sözleşmeli üretimi gösterdiğini belirten Ali Bülent Erdem:

“Çiftçilerden şirketler için, şirketlerin istediği biçimde üretim yapmaları istenmektedir. Üretebilmek için önce çok uluslu şirketler veya yerli ortaklarıyla sözleşme imzalayarak şirketlere bağlanan çiftçiler tohumu, kimyasal gübre ve ilaçları aynı şirketten almakta ve ürettiği ürünü yine aynı şirkete teslim etmektedir. Artık çok uluslu şirketlerin kölesi haline gelmiş çiftçiler, tarlalarına hangi ürünü ekeceklerine veya ekecekleri ürünün hangi türünü seçeceklerine karar verme hakkını bile kaybetmiş durumdadır. Toprağa ve üretim araçlarına sahip olmalarının bir önemi kalmamıştır, çiftçilik bilgileri değersizleşmiştir, emekleri üzerindeki denetimlerini kaybetmiş, emek harcayarak elde ettiği ürünleri de kendilerine yabancılaşmıştır. Ortaya çıkan,  tohumunu bile kaybetmiş, kendi toprağında işçileşen, marabalaşan çiftçilerdir.”

Giderek her üründe yaygınlaşan sözleşmeli üretimin, tütün üretiminin bütününde 2002 yılından itibaren uygulanmakta olduğunu ifade eden Erdem:

“Tütün bu topraklar için önemli bir üründür. Sağlığa verdiği zararlar nedeniyle tütünün üretimi, işlenmesi ve pazarlanması bizzat devlet denetimiyle yani TEKEL aracılığıyla yapılmıştır. Sigaradan alınan yüksek vergiler, 1960’lara kadar dış satım ürünlerinin başında gelmesi nedeniyle Cumhuriyet sonrası ülkenin inşasında büyük rol oynamıştır. Liberal politikaların uygulanmaya başlanmasıyla TEKEL’i yok edecek adımlar atılmaya başlanmıştır.”

ÜRETİCİLER HER YIL DAHA KÖTÜ KOŞULLAR ALTINDA TÜTÜN ÜRETMEK ZORUNDA BIRAKILMIŞTIR

2002 yılının Ocak ayında yasalaşan ‘Tütün Yasası’ ile birlikte TEKEL’in devre dışı bırakılarak özelleştirme kapsamına alındığını ve destekleme alımı yapmaktan vazgeçirildiğini hatırlatan Erdem:

“Tekel’in alım garantisi olmadığı piyasada tütün ve tütüncülüğümüz çok uluslu şirketler ve yerli ortaklarının denetimine girmiş, tütün üretiminde ‘sözleşmeli üreticilik’ dönemi başlamıştır. Şöyle ki küresel sigara kartellerinin talep ettikleri tütün miktarlarını bildirdikleri alıcı firmalar köylere giderek üreticilerle tek tek sözleşme imzalamaya başlamışlardır. Tek yanlı olarak dayatılan bu sözleşmelerde karşılıklı pazarlık, anlaşma ve uzlaşma olduğu zannedilmemelidir. Üretici önüne getirilen sözleşmeyi imzalarsa, ancak tütün üretebilmektedir. Üstelik tütünün tesellümü aşamasında alıcı firmalar tarafından getirilen sözleşmeleri imzalamayan üreticilerin tütününün alımında zorluklar çıkartılmaktadır. Sözleşmeli üretimde hiçbir üreticinin, alıcının belirlediği kiloya, alıcının belirlediği fiyata ve parasını zamanında alamamasına itiraz etme şansı yoktur; itiraz mekanizmaları üreticilerin tek başlarına yürütemeyeceği kadar zordur. Üstelik alıcı firmalar arasındaki ilişkiler öyle güçlüdür ki sorunlu ilan edilen bir üretici her an tütün üretemez duruma düşürülebilmektedir. Sözleşmelerdeki yıllık bazda fiyat artışının enflasyon oranı kadar olması nedeniyle tütüncülerin durumunun bir önceki yıla göre daha iyi olması mümkün değildir. Açıklanan enflasyon oranlarının girdi fiyatlarının çok daha altında olması da üreticileri her yıl daha kötü koşullar altında tütün üretmek zorunda bırakılmıştır.”

‘TARIM VE GIDANIN AZ SAYIDA ŞİRKETİN ELİNE GEÇMESİ YENİ SALGINLARI HAZIRLAMAKTA, GIDA KRİZİNİ TETİKLEMEKTEDİR’

2000 yılında 507 bin üretici tütün üretirken, sözleşmeli üretim sonrası üretici sayısının 50 binlere düştüğünü söyleyen Erdem:

“Şirketlerin gıda sistemi inşa edildikçe çiftçilerin büyük bir bölümü üretemez duruma düşerek toprağını terk etmek zorunda kalırken, üretmekte ısrar edenler sözleşmelerle şirketlere bağlanmaktadır. Ülkenin ürün deseni şirketlerin istediği biçimde şekillenmektedir. Şirketlere bağımlı hale getirilen sadece çiftçiler değildir. Az sayıda şirketin eline geçmiş gıda sistemi tek tek bireyleri de teslim alacak bir süreci işletmektedir. Dayattığı üretim tarzıyla ve tarım ve gıdanın az sayıda şirketin eline geçmesi yeni salgınları hazırlamakta, gıda krizini tetiklemektedir..

Oysa pandeminin insanlığa verdiği ders, şirketlerin gıda sistemi karşısında halkın kendi gıda sistemini kurmasının zorunluluğudur. Gıdayı şirketlerin elinden alacak, köylülerin ve küçük çiftçilerin kendi topraklarında yerel tohumlarıyla, doğayla dost, sağlıklı gıdalar üretmesini, herkesin sağlıklı gıdaya ulaşmasını sağlayacak halkın gıda sistemini, yani gıda egemenliğini inşa etmesidir.”

İLGİLİ HABER

© The Independentturkish / Murat Büyükyılmaz

Click to comment

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

To Top